Stablecoin thuật toán là gì? Nó hoạt động thế nào?
Dù mục tiêu chính của mọi stablecoin đều là giữ giá trị của tài sản mà nó neo theo, cách làm giữa chúng lại rất khác nhau. Một số stablecoin giữ lượng tiền pháp định dự trữ tương đương nguồn cung, một số khác vận hành hoàn toàn không có tài sản đảm bảo. Stablecoin thuật toán, với tư cách một thành viên của họ nhà này, dùng một tài sản hỗ trợ khác để neo giá trị của mình vào đồng đô la. Trớ trêu thay, các ngân hàng trung ương cũng thường duy trì sự ổn định và nguồn cung của tiền pháp định qua những cơ chế tương tự. Nguyên lý vận hành cơ bản của stablecoin thuật toán như sau:
Trước hết, stablecoin thuật toán cần một mức hỗ trợ nhất định để cả hệ sinh thái chạy được. Cơ chế của stablecoin thuật toán sử dụng nhiều công cụ khác nhau nhằm giữ cho tài sản ổn định so với đồng đô la. Khác với phần lớn stablecoin, ở stablecoin thuật toán, những cơ chế này được viết thẳng vào giao thức và công khai trên blockchain để ai cũng thấy được. Có thể minh họa cách hệ thống vận hành như sau (ví dụ dùng cặp stablecoin thuật toán kiểu seigniorage là LUNA và UST):
Các stablecoin thuật toán kiểu seigniorage (chẳng hạn UST-LUNA) dùng hệ thống nhiều đồng tiền, trong đó giá của một stablecoin được thiết kế để giữ cố định, còn một đồng coin khác đóng vai trò giúp duy trì sự ổn định đó. Mô hình seigniorage thường vận hành bằng các cơ chế mint và burn nằm trong giao thức, khuyến khích người tham gia thị trường mua bán tài sản hỗ trợ để đẩy giá stablecoin về đúng mức neo. Ở đây, hệ thống áp dụng một tổ hợp các cơ chế thị trường tự do. Thực ra đây chính là câu trả lời đơn giản nhất cho câu hỏi stablecoin thuật toán là gì.
Nếu cần giải thích bằng ví dụ UST và LUNA: TerraUSD (UST) giữ tỷ lệ 1:1 với đồng đô la Mỹ thông qua một mối quan hệ thuật toán với LUNA, đồng coin gốc của Terra. Đằng sau mối quan hệ ấy là một hệ thống arbitrage, chỉ lộ diện khi UST lệch khỏi mức neo theo bất kỳ chiều nào.
Khi nguồn cung UST quá ít và nhu cầu quá cao, giá UST vượt lên trên 1 USD. Để kéo UST về lại mức ổn định, giao thức Terra cho phép người dùng đổi 1 USD giá trị LUNA lấy 1 UST từ giao thức. Giao dịch này là một dạng burn gián tiếp, và người dùng có thể bán ra ở 1,01 USD để ăn chênh 1 cent. Nghe thì nhỏ, nhưng khi khoản lời này được nhân lên với khối lượng lớn thì con số hoàn toàn không nhỏ.
Người dùng có thể mint UST từ lượng LUNA đã burn bao nhiêu lần tùy ý cho tới khi UST neo lại đúng 1 USD. Nguồn cung nhờ đó tăng lên, và cung tăng thì cuối cùng giá sẽ hạ.
Khi nguồn cung quá lớn còn nhu cầu quá thấp thì điều ngược lại xảy ra: giá UST rơi xuống dưới 1 USD. Lúc này giao thức cho phép người dùng làm ngược lại với ở trên: mua 1 UST với giá 0,99 USD rồi đổi 1 UST đó lấy 1 USD giá trị LUNA. Giao dịch này burn 1 UST và mint ra 1 USD giá trị LUNA, còn người làm arbitrage bỏ túi khoản lời 0,01 UST.
Cũng như trên, giao thức Terra cho phép người dùng liên tục burn UST để nhận LUNA cho tới khi UST trở lại mức 1 USD.
Tuy nhiên, hệ thống này có vài lỗ hổng. Hãy cùng nhìn vào những lỗ hổng đó qua chính câu chuyện của UST và LUNA.
Vì sao UST và LUNA lao dốc?
Thoạt nhìn có vẻ hoàn hảo, nhưng stablecoin thuật toán mang trong mình một vấn đề lớn. Lớn tới mức nếu cấu trúc khuyến khích "tokenomics" trong bất kỳ hệ sinh thái stablecoin thuật toán nào bị vỡ, thì cả hệ sinh thái sẽ sụp đổ nếu không có lưới an toàn kiểu hoàn trả hay bảo hiểm tiền gửi.
Ngày 7/5, đúng chuyện đó đã xảy ra. UST bắt đầu mất ổn định khi những đợt rút vốn khối lượng lớn khỏi Anchor, giao thức tài chính phi tập trung (DeFi) lớn nhất của Terra, diễn ra dồn dập. Chúng tạo hiệu ứng domino lên pool UST trên Curve Protocol của Ethereum — trung tâm thanh khoản stablecoin lớn nhất toàn bộ DeFi — nơi cũng chứng kiến lượng rút cực lớn. Ngay sau đó, LUNA được mint và bán ra ồ ạt để bù cho UST.
Vấn đề nằm ở chỗ: cố giữ giá trị của UST đồng nghĩa với hy sinh giá LUNA, bởi việc đó làm tăng nguồn cung LUNA, mà cung tăng thì áp lực bán lên giá LUNA cũng tăng theo. Kết quả là đêm 11/5, LUNA sụp đổ nặng nề, mất hơn 99% và rơi xuống chỉ còn 0,01 USD.