Algoritmik Stablecoin Nedir? Nasıl Çalışır?
Stablecoin'lerin temel amacı, dayandıkları varlığın değerini korumaktır; ancak bunu yaparken kendi aralarında farklı yöntemler kullanırlar. Kimi stablecoin'ler arzlarına eşit miktarda fiat parayı rezervde tutarken, kimileri tamamen teminatsız çalışır. Bu ailenin bir üyesi olan algoritmik stablecoin'ler ise değerlerini dolara endekslemek için destekleyici bir başka varlıkla birlikte çalışır. İşin ilginç yanı, merkez bankaları da fiat paraların istikrarını ve arzını genellikle benzer mekanizmalarla yönetir. Algoritmik stablecoin'lerin temel çalışma prensibi şöyledir:
Öncelikle, ekosistemin bütününün işleyebilmesi için algoritmik stablecoin'lerin belirli bir düzeyde desteğe ihtiyacı vardır. Algoritmik stablecoin mekanizması, varlığın dolar karşısında sabit kalmasına yardımcı olacak çeşitli araçlar kullanır. Çoğu stablecoin'den farklı olarak, algoritmik stablecoin'lerde bu mekanizmalar doğrudan protokolün koduna yazılmıştır ve blok zinciri ağı üzerinden herkesin görebileceği şekilde açıktır. Sistemin işleyişini şöyle örnekleyebiliriz (örnekte senyoraj tipi algoritmik stablecoin'ler olan LUNA ve UST'yi kullanacağız):
Senyoraj tipi algoritmik stablecoin'ler (örneğin UST-LUNA), bir kripto paranın fiyatının sabit tutulacak şekilde, bir diğerinin ise bu istikrarı sağlayacak şekilde tasarlandığı çoklu kripto para sistemiyle çalışır. Senyoraj modelleri genellikle protokol tabanlı basma (mint) ve yakma (burn) mekanizmalarına dayanır; bu mekanizmalar piyasa katılımcılarını destekleyici kripto varlığı alıp satmaya teşvik ederek stablecoin'in fiyatını sabit kalması gereken seviyeye doğru iter. Burada devreye çeşitli serbest piyasa mekanizmaları birlikte girer. Aslında algoritmik stablecoin nedir sorusunun en yalın cevabı da budur.
Bunu UST-LUNA örneğiyle açıklamak gerekirse: TerraUSD (UST), Terra'nın yerleşik kripto parası LUNA ile kurduğu algoritmik ilişki sayesinde ABD doları karşısında 1:1 pariteyi korur. Bu ilişkinin arkasında, UST sabitini iki yönde de kaybettiğinde devreye giren bir arbitraj sistemi vardır.
UST'nin arzı fazla azaldığında ve talep yükseldiğinde UST'nin fiyatı 1 doların üzerine çıkar. UST'nin istikrarını yeniden kurmak için Terra protokolü, kullanıcıların 1 dolarlık LUNA'yı protokolden 1 UST ile takas etmesine izin verir. Bu işlem dolaylı bir yakma anlamına gelir: Kullanıcı elde ettiği UST'yi 1,01 dolara satarak 1 sentlik kâr elde eder. Kulağa küçük gelebilir, ama bu kârlar büyük hacimlerde tekrarlandığında ciddi boyutlara ulaşabilir.
Kullanıcılar, UST yeniden 1 dolara sabitlenene kadar yaktıkları LUNA'dan ihtiyaç duyulduğu kadar UST basabilir. Böylece arz artar ve arz arttıkça fiyat nihayetinde geriler.
Arz fazlalaştığında ve talep düştüğünde ise tersi yaşanır: UST'nin fiyatı 1 doların altına iner. Bu kez protokol kullanıcıların yukarıdakinin tam tersini yapmasına izin verir: Kullanıcı 1 UST'yi 0,99 dolara satın alır, ardından bu 1 UST'yi 1 dolarlık LUNA ile takas eder. İşlem 1 UST'yi yakar ve 1 dolarlık LUNA basar; arbitrajcı da 0,01 UST kâr eder.
Terra protokolü burada da kullanıcıların UST 1 dolara ulaşana kadar sürekli UST yakıp LUNA almasına imkân tanır.
Ne var ki bu sistemin bazı zayıf noktaları var. Bu zayıf noktalara UST ve LUNA örneği üzerinden birlikte bakalım.
UST ve LUNA Neden Düştü?
İlk bakışta kusursuz görünse de algoritmik stablecoin'lerin büyük bir sorunu var. Öyle ki, herhangi bir algoritmik stablecoin ekosisteminde "tokenomik" teşvik yapısı bozulursa ve geri dönüş ya da mevduat sigortası gibi bir güvenlik ağı yoksa, ekosistemin tamamı çöker.
7 Mayıs'ta tam olarak bu yaşandı. Terra'nın en büyük merkeziyetsiz finans (DeFi) protokolü olan Anchor'dan büyük hacimli çekilişler hız kazanınca UST istikrarını yitirmeye başladı. Bu çekilişler, tüm DeFi ekosisteminde stablecoin likiditesinin ana merkezi konumundaki Ethereum tabanlı Curve Protokolü'nün UST havuzunda domino etkisi yarattı ve orada da yüksek hacimli çıkışlar görüldü. Ardından UST'yi dengelemek için büyük ölçekli LUNA basımı ve satışı gerçekleştirildi.
Ne var ki UST'nin değerini korumaya çalışmak, LUNA'nın arzını artırdığı için LUNA'nın fiyatını feda etmek anlamına geliyordu; artan arz ise LUNA fiyatı üzerinde satış baskısı demekti. Sonuç olarak LUNA 11 Mayıs gecesi sert biçimde düştü ve yüzde 99'u aşan bir kayıpla 0,01 dolar seviyelerine kadar geriledi.