Alqoritmik Stablecoin Nədir? Necə İşləyir?
Stablecoin-lərin əsas məqsədi bağlı olduqları aktivin dəyərini qorumaqdır, lakin bunu edərkən öz aralarında fərqli üsullardan istifadə edirlər. Bəzi stablecoin-lər tədavüldəki həcmə bərabər miqdarda fiat pulu ehtiyatda saxlayır, bəziləri isə tamamilə təminatsız işləyir. Bu ailənin bir üzvü olan alqoritmik stablecoin-lər isə dəyərlərini dollara bağlamaq üçün ikinci, dəstəkləyici aktivdən istifadə edir. Maraqlıdır ki, mərkəzi banklar da fiat valyutaların sabitliyini və təklifini adətən oxşar mexanizmlərlə idarə edir. Alqoritmik stablecoin-lərin əsas iş prinsipi belədir:
İlk növbədə, bütöv ekosistemin işləməsi üçün müəyyən səviyyədə dəstək lazımdır. Alqoritmik stablecoin mexanizmi aktivi dollar qarşısında sabit saxlamaq üçün müxtəlif alətlərə əl atır. Əksər stablecoin-lərdən fərqli olaraq, burada bu mexanizmlər birbaşa protokolun koduna yazılır və blokçeyn şəbəkəsində hər kəsin görə biləcəyi şəkildə açıqdır. Sistemin işini bir nümunə ilə göstərək (nümunədə senyoraj tipli alqoritmik stablecoin-ləri — LUNA və UST-ni istifadə edəcəyik):
Senyoraj tipli alqoritmik stablecoin-lər (məsələn, UST-LUNA) bir neçə kriptovalyutadan ibarət sistemlə işləyir: birinin qiyməti sabit qalacaq şəkildə, digəri isə məhz bu sabitliyi mümkün edəcək şəkildə qurulur. Senyoraj modelləri adətən protokola yazılmış emissiya (mint) və yandırma (burn) mexanizmlərinə söykənir; bu mexanizmlər bazar iştirakçılarını dəstəkləyici kriptoaktivi almağa və satmağa həvəsləndirərək stablecoin-in qiymətini yenidən bağlı olduğu səviyyəyə doğru itələyir. Burada bir neçə azad bazar mexanizmi birlikdə işə düşür. Əslində, alqoritmik stablecoin nədir sualının ən sadə cavabı da elə budur.
Bunu UST-LUNA nümunəsi ilə izah etsək: TerraUSD (UST) Terra-nın öz kriptovalyutası olan LUNA ilə qurduğu alqoritmik əlaqə sayəsində ABŞ dolları qarşısında 1:1 pariteti saxlayır. Bu əlaqənin arxasında UST bağlılığını hər iki istiqamətdə itirdikdə işə düşən arbitraj sistemi dayanır.
UST-nin təklifi həddən artıq azaldıqda və tələb yüksəldikdə, UST-nin qiyməti 1 dolları keçir. Sabitliyi bərpa etmək üçün Terra protokolu istifadəçilərə 1 dollarlıq LUNA-nı protokoldan 1 UST-yə dəyişməyə imkan verir. Bu əməliyyat dolayı yandırmadır: istifadəçi aldığı UST-ni 1,01 dollara satıb 1 sent qazanır. Kiçik səslənə bilər, amma böyük həcmlərdə təkrarlandıqda bu qazanc olduqca böyük ola bilər.
İstifadəçilər UST yenidən 1 dollara bağlanana qədər yandırdıqları LUNA-dan lazım olduğu qədər UST buraxa bilər. Beləliklə təklif artır və təklif artdıqca qiymət sonda geriləyir.
Təklif həddən artıq çoxaldıqda və tələb aşağı düşdükdə isə əksi baş verir: UST-nin qiyməti 1 dollardan aşağı enir. Bu dəfə protokol istifadəçilərə tam əks əməliyyatı aparmağa icazə verir: istifadəçi 1 UST-ni 0,99 dollara alır, sonra həmin 1 UST-ni 1 dollarlıq LUNA ilə dəyişir. Əməliyyat 1 UST yandırır və 1 dollarlıq LUNA buraxır, arbitrajçı isə 0,01 UST qazanır.
Burada da Terra protokolu istifadəçilərə UST 1 dollara çatana qədər davamlı şəkildə UST yandırıb LUNA almağa imkan verir.
Ancaq bu sistemin bəzi zəif tərəfləri var. Gəlin həmin zəif tərəflərə UST və LUNA nümunəsində birlikdə baxaq.
UST və LUNA Niyə Düşdü?
İlk baxışdan qüsursuz görünsə də, alqoritmik stablecoin-lərin ciddi bir problemi var. Elə ki, hər hansı alqoritmik stablecoin ekosistemində "tokenomik" stimul strukturu dağılarsa və geri qaytarma zəmanəti və ya əmanət sığortası kimi bir təhlükəsizlik şəbəkəsi yoxdursa, bütün ekosistem çökür.
7 mayda məhz bu baş verdi. Terra-nın ən böyük mərkəzləşdirilməmiş maliyyə (DeFi) protokolu olan Anchor-dan böyük həcmli çıxarışlar sürət götürəndə UST sabitliyini itirməyə başladı. Bu çıxarışlar bütün DeFi-də stablecoin likvidliyinin əsas mərkəzi olan Ethereum üzərindəki Curve protokolunun UST hovuzunda domino effekti yaratdı və orada da böyük həcmli çıxışlar müşahidə olundu. Ardınca UST-ni tarazlamaq üçün genişmiqyaslı LUNA emissiyası və satışı həyata keçirildi.
Lakin UST-nin dəyərini qorumağa çalışmaq LUNA-nın qiymətini qurban vermək demək idi, çünki bu, LUNA-nın təklifini artırırdı — artan təklif isə qiymət üzərində satış təzyiqi deməkdir. Nəticədə LUNA 11 may gecəsi kəskin şəkildə düşdü və 99 faizdən çox itirərək 0,01 dollar səviyyəsinə qədər gerilədi.