Kriptovalyutalar bu gün trilyon dollarlıq bir sektora çevrilib və qlobal maliyyə dünyasında ciddi bir sarsıntı yaradıb.
Kriptovalyutaların kökündə 1980-ci illərə, kriptoqrafiyanın böyük irəliləyişlər etdiyi dövrə gedib çıxan maraqlı bir ixtira tarixi dayanır. O vaxtdan bəri baş verən hadisələr kripto dünyasını yenidən formalaşdırdı; bunların ən əlamətdarı isə ilk kriptovalyuta olan Bitcoin idi. Son 12 ildəki sürətli yüksəlişinə baxmayaraq, Bitcoin üzərində qurulan maliyyə xidmətləri çox ləng inkişaf etdi. Bunun əsas səbəbi valyutanın təbiətindəki sabitlik və qəbul edilmə çatışmazlığı idi. Qiyməti bu qədər dəyişkən olduğu üçün ənənəvi banklar Bitcoin təminatlı krediti qəbul etmir – bu da Bitcoin-i istənilən investisiyanı düzgün planlaşdırmaq üçün olduqca əlverişsiz aktivə çevirir.
Kripto dünyasında hadisələr sürətlə cərəyan edir və mərkəzləşməmiş maliyyə (DeFi) bugünkü ən aktual axındır – şübhəsiz ki, maraqlı bir sahədir. DeFi ilə hələ tanış deyilsinizsə, gəlin bir az dərinə enək və mövzunu birlikdə araşdıraq.
Mərkəzləşməmiş maliyyə (DeFi) nədir?
Mərkəzləşməmiş maliyyə (DeFi) mövcud maliyyə dünyasını dəyişməyi hədəfləyən açıq blokçeyn tətbiqləri və layihələri üçün istifadə olunan çətir anlayışdır. DeFi blokçeyn texnologiyaları üzərində qurulan, çox vaxt ağıllı müqavilələrdən istifadə edən və birbaşa blokçeyn texnologiyasından ilham alan maliyyə tətbiqləri kimi müəyyən edilir. Ağıllı müqavilələr isə internet bağlantısı olan hər kəsin istifadə edə biləcəyi, icrası üçün vasitəçiyə ehtiyac duymayan avtomatik işləyən razılaşmalardır.
Mərkəzləşməmiş blokçeyn şəbəkələri üzərində hazırlanan və əsas borc vermə, borc alma və ya maliyyə alətlərinin dəyişdirilməsi üçün heç bir giriş icazəsi tələb etməyən tətbiqlərə və peer-to-peer protokollara DeFi deyilir. Bu gün DeFi tətbiqlərinin böyük hissəsi Ethereum şəbəkəsi üzərində qurulur, lakin daha yüksək performans, miqyaslana bilmə, təhlükəsizlik və daha aşağı xərc təklif edən bir çox açıq şəbəkə də inkişaf edir.
Ağıllı müqavilələrin üstünlükləri nələrdir?
Ağıllı müqavilələrin əksəriyyəti Turing-tam proqramlaşdırma dilləri üzərində qurulur; bu da bir çox tərəfin mərkəzləşdirilmiş vasitəçiyə ehtiyac olmadan bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olmasına imkan verir. Blokçeynin ağıllı müqavilələri işlədə bilmək qabiliyyəti sayəsində bu texnologiya maliyyə tətbiqləri hazırlamaq üçün əla platformaya çevrilib.
DeFi necə yarandı?
Əvvəlcə insanlar mal və xidmətləri mübadilə edirdilər. Cəmiyyətlər inkişaf etdikcə iqtisadiyyatlar da inkişaf etdi: mal və xidmət ticarətini asanlaşdırmaq üçün pul yaratdıq. Pul öz növbəsində yeni ixtiraların ortaya çıxmasına və iqtisadiyyatın daha yüksək səviyyələrə qalxmasına kömək etdi. Lakin tərəqqinin öz qiyməti var.
Tarixən iqtisadiyyatımızın təməlini təşkil edən valyutaları mərkəzi hökumətlər buraxıb və insanların onlara inamı artdıqca səlahiyyətləri də genişlənib. Ancaq bu etimad vaxtaşırı pozulub və insanlar mərkəzi orqanların pulu idarə etmək bacarığını şübhə altına alıblar. DeFi məhz hər kəsə açıq olan, mərkəzi bir hakimiyyətə güvənmək və ondan asılı olmaq ehtiyacını aradan qaldıran maliyyə sistemi qurmaq niyyəti ilə yarandı.
Bəziləri DeFi-nin başlanğıcını blokçeyn şəbəkəsi üzərində qurulmuş ilk peer-to-peer rəqəmsal valyuta olan Bitcoin-in 2009-cu ildəki çıxışına bağlayır. Ənənəvi maliyyə sektoruna blokçeynlər vasitəsilə inqilab gətirmək fikri Bitcoin sayəsində köhnə maliyyə institutlarının mərkəzsizləşməsində həlledici növbəti addıma çevrildi. Bütün bunları mümkün edən isə Ethereum-un 2015-ci ildəki debütü və xüsusilə ağıllı müqavilələr oldu. İkinci nəsil blokçeyn olan Ethereum şəbəkəsi bu texnologiyanın maliyyə sənayesindəki potensialını tam şəkildə reallaşdıran ilk şəbəkə idi. O, şirkətləri və müəssisələri DeFi layihələri yaratmağa və işə salmağa ruhlandıraraq DeFi ekosisteminin təməlini qoydu.
DeFi tək bir təşkilatın nəzarətində olmayan şəffaf və güclü maliyyə sistemi qurmaq üçün bir sıra imkanlar açdı. Maliyyə tətbiqləri baxımından əsl dönüş nöqtəsi isə yalnız pul köçürməsindən daha çox funksiya təklif edən təşəbbüslərlə 2017-ci ildə baş verdi.
Mərkəzləşdirilmiş maliyyənin problemləri
Maliyyə bazarları parlaq yeniliklərə yol aça və cəmiyyətdə rifah yarada bilər. Bununla belə, bu bazarlarda səlahiyyət bir mərkəzdə cəmlənib. İstehlakçılar mövcud maliyyə sisteminə qoşulduqda aktivlərini banklar və maliyyə qurumları kimi vasitəçilərə təhvil verirlər; nəticədə risk və nəzarət bu sistemlərin mərkəzində qalır.
Tarix boyu bankirlər və qurumlar bazar təhlükələrini görməkdə dəfələrlə uğursuz olublar – 2008-ci il maliyyə böhranı bunun ən aydın nümunəsidir. Şübhəsiz ki, pulu mərkəzi orqanlar idarə etdikdə risk mərkəzdə toplanır və bütün sistemi təhlükəyə atır.
İnsanlara öz aktivləri üzərində tam sahiblik vermək üçün nəzərdə tutulan Bitcoin və digər erkən kriptovalyutalar yalnız emissiya və saxlanma baxımından mərkəzləşməmiş idi. DeFi-ni mümkün edən ağıllı müqavilələr ortaya çıxana qədər daha geniş maliyyə alətlərinə çıxış əlçatmaz olaraq qaldı.
DeFi protokolları və onların işləmə prinsipi
DeFi milyonlarla istifadəçiyə dəyər verən, tam işlək tətbiq və protokol ekosistemi halına gəlib. DeFi ekosistemləri artıq 30 milyard dollardan çox aktiv saxlayır; bu da onu açıq blokçeyn dünyasının ən sürətlə böyüyən sahələrindən birinə çevirir.
Budur, hazırda bazarda ən çox yayılmış DeFi istifadə ssenariləri və protokollarına qısa baxış:
DeFi-də borc vermə və borc alma
DeFi borc vermə və borc alma imkanı yaradaraq maliyyəni tamamilə yeni istiqamətə yönəltdi. Çox vaxt "Açıq Maliyyə" (Open Finance) adlandırılan mərkəzləşməmiş borc vermə kripto sahiblərinə illik gəlir qazanmaq imkanı verir. Mərkəzləşməmiş borc alma isə insanlara sabit faiz dərəcəsi ilə pul götürməyə şərait yaradır. Borc vermə və borc almanın məqsədi həm Bitcoin icmasının ehtiyaclarını qarşılamaq, həm də maliyyə sektorunun istifadə ssenarilərinə xidmət etməkdir.
DeFi-nin gələcəyi
Paylanmış reyestr texnologiyasındakı yeniliklər sayəsində pulun yeni funksiyalarında kvant sıçrayışı yaşayırıq. Tarixdə ilk dəfə qlobal əhali üçün nəzərdə tutulan qlobal maliyyə sistemi məhz həmin insanların özləri tərəfindən formalaşdırılır.
DeFi protokollarının idarəçiliyində iştirak etmək və mərkəzləşməmiş maliyyə dünyasının qurulduğu masada yer almaq hər kəsə açıqdır.
DeFi sahəsi ənənəvi maliyyə sistemini addım-addım haqlayır və yeniliyin ən qabaqcıl həddində işləməyin gətirdiyi bəzi çətinliklərə baxmayaraq, mərkəzləşməmiş maliyyə dünyası yüksəlişdədir. Maliyyə xidmətləri yaratmaq bacarığı daha da demokratikləşdikcə bu sahənin zamanla necə inkişaf edəcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir. Ancaq DeFi ilə fintech-in kəsişib birləşdiyi anda dönüş nöqtəsinə çatacağıq: hələ yeni formalaşan maliyyə texnologiyası yeni bir maliyyə sisteminin tərkib hissəsinə çevriləcək. Sürətli, təhlükəsiz, əlçatan və bərabərhüquqlu olmaq hədəfini həqiqətən yerinə yetirən bir sistemin.