Ticaret çok basit görünür. Sonuçta fiyat ya yükselir ya düşer; doğru yönü seçip arkanıza yaslanır ve paranın gelmesini beklersiniz, öyle değil mi? Aslında pek de öyle değil.
Ticaret dünyası, büyük hayalleri olan ama çok az hazırlık yapan kişiler için sürprizlerle doludur. Yeterince hazırlanmadığınızda, ticaret hatalarının öğrenme sürecinin bir parçası olduğunu ve sizi başarılı bir yatırımcıya dönüştürebileceğini göremezsiniz.
Efsanevi Wall Street yatırımcısı Martin Schwartz, 'Pit Bull: Lessons from Wall Street's Champion Day Trader' adlı kitabında parlak kariyerinin hem iniş hem de çıkışlarını paylaştı. Kendine has gösterişli üslubuyla, ilk işlemini açtıktan sonra birkaç saat içinde 10.000 $ kaybettiğini anlattı.
Bu kitabı özel kılan şey, Schwartz'ın özellikle ticarete yeni başladığı dönemde yaptığı hataları açık yüreklilikle ele almasıdır. Bu hatalardan nasıl ders çıkardığını ve onları nasıl düzelttiğini ayrıntısıyla anlatır; sonrası ise malum — dünyanın en başarılı ve en tanınmış yatırımcılarından biri oldu.
Schwartz'ın kitabı, en sık görülen ticaret hataları için faydalı ve pratik bir başvuru kaynağıdır. Şüphesiz yatırımcıların çoğu — belki de hepsi — şu ya da bu zamanda benzer hatalar yapmıştır veya hâlâ yapmaktadır.
Ticaret hataları yapmak, her yatırımcının yolculuğunun bir parçasıdır. İster ticarete yeni başlamış olun ister yıllardır piyasalarda işlem yapıyor olun, bazı yaygın hataları yapma ihtimaliniz yüksektir.
Bu hataların bir kısmı diğerlerinden çok daha pahalıya mal olur. Üstelik bazılarını kabullenmek de zordur. Kimi yatırımcılar için bir hatayı görmezden gelip onu tekrar tekrar yapmak, başarılı bir yatırımcı olmakla kaybeden taraf olmak arasındaki farkı belirleyebilir.
Hem yeni hem de deneyimli yatırımcılara daha iyi yardımcı olmak için en yaygın ticaret hatalarının bir listesini derledik:
1. Ticaret planı olmadan işlem yapmak
Bir ticaret planınız var mı? Yoksa edinmenin tam zamanı; en iyi başlangıç noktası da neden ticaret yaptığınızı düşünmektir.
Düzenli işinizin yanında biraz ek gelir mi elde etmek istiyorsunuz? Bunu bir meslek hâline mi getirmek istiyorsunuz? Yoksa sadece denemek için mi yapıyorsunuz? Sebep ne olursa olsun, hedefleriniz ticaret şeklinize yön verecektir.
Ticaretten gerçekten ne elde etmek istediğinizi düşünün, ardından buna nasıl ulaşacağınızı planlayın. Ticarete ayırabileceğiniz zamanı, izlemek istediğiniz işlem türlerini (örneğin yüksek hacim, düşük kâr) ve bilgi seviyenizin yeterli olup olmadığını ya da kendinizi eğitmek için zaman ayırmanız gerekip gerekmediğini değerlendirin.
2. Çok fazla ve çok erken işlem yapmak
Ticaretten para kazanma ihtimali, özellikle yeni yatırımcılar için sınırları zorlayıp daha büyük kazançlara daha hızlı ulaşma isteği doğurur.
Ancak işlemlere fazla hevesle girmek — ister hacim ister tutar olarak — yalnızca risk seviyenizi yükseltir. Haddinizi aşarsanız ve işler ters giderse, daha piyasaya alışamadan kendinizi dışarıda bulabilirsiniz. Pek çok kişi piyasalara, kendilerini hızla milyonlara ulaştıracağı düşüncesiyle girer.
Gerçekte ticaret, gelişigüzel biraz para atıp karşılığında büyük servetler toplayacağınız bir iş değildir; o yüksek zirvelere yaklaşmak bile ciddi beceri ve sabır ister.
Yavaş ve istikrarlı bir şekilde ilerleyin. Önce bir demo hesapla deneme yapın; ardından gerçek parayla canlı bir hesap açtığınızda küçük bir tutar yatırın ve işleri kavramak için yalnızca birkaç piyasada işlem yapın. Forex piyasalarından, endekslerden ve emtialardan para kazanmak mümkündür; ama bu para nadiren bir avuç hızlı işlemle kazanılır.
Ticarete ne kadar çok zaman ayırırsanız o kadar gelişirsiniz, işiniz o kadar kolaylaşır ve önünüze o kadar çok kazanç fırsatı çıkar.
3. Duygusal ticaret
İyi bir seri yakaladığınızda hiçbir şeyi yanlış yapamayacakmışsınız gibi hissettiren o duyguyu hepimiz yaşamışızdır. Ticarette bu genellikle art arda kârlı işlemler yaptığınız ve işi çözdüğünüzü düşündüğünüz anda ortaya çıkar. Ne var ki tüm iyi seriler eninde sonunda biter ve bunu hatırlamak önemlidir; çünkü söz konusu olan sizin paranızdır.
Ticaret konusunda heyecanlı olmak güzeldir, özgüven de her zaman hoş karşılanır; ancak duyguların ticaret davranışınızı yönetmesine ve sizi normalde almayacağınız pozisyonlara sürüklemesine izin vermeyin.
Duygularınızı kontrol altında tutmaya çalışın. Bir işleme girmeden önce yarım adım geri çekilin ve duruma tarafsız bakmayı deneyin. Bu işlem stratejinize uyuyor mu? Sağlam verilere mi dayanıyorsunuz yoksa sadece bir önseziye mi? İşlem aleyhinize dönerse nasıl tepki vereceksiniz?
Kendinizi aşırı duygusal yatırımdan korumanıza yardımcı olacak bir sinyal sistemi oluşturun.
4. Tahminle hareket etmek
Hiçbir hazırlık yapmadan bir işleme giriyorsanız, aslında yatırımcı sayılmazsınız.
Eğitime hiç zaman ayırmadan ve piyasaların nasıl işlediğini anlamadan ticaret yapmak, bir kumarhaneye girip rulet masasına biraz para atmaya ve iyimser kalmaya benzer. Ticarette doğası gereği bir miktar öngörülemezlik ve oynaklık olduğu doğrudur; ancak öğrenmeye zaman ayırıp piyasanın nasıl çalıştığını kavradığınızda, size en uygun işlem türleri hakkında bir fikir oluşturursunuz.
Kendinizi eğitin ve her işlemden önce hazırlıklı olun.
5. Stop-loss emri kullanmamak
Stop-loss seviyesi kullanmadan işlem yapmak, frensiz araba kullanmaya benzer. Fazlasıyla tehlikelidir.
Buna rağmen pek çok yatırımcı hâlâ bu faydalı aracı kullanmadan işlem yapıyor. Ve çoğu zaman bu, acı verici kayıplarla sonuçlanıyor. Gereksiz ve önlenebilir kayıplarla.
Stop-loss seviyesini doğru kullanırsanız, zarar eden bir pozisyonda fazla derine batmaktan kurtulabilirsiniz.
İster işleme girerken "katı" bir stop-loss koyun, ister işlem sırasında önünüzde "esnek" (zihinsel) bir stop-loss seviyesi bulundurun; bunu risk yönetiminizin bir parçası olarak kullandığınızda daha iyi bir konumda olursunuz. Yalnızca şunu unutmayın: esnek stop-loss seviyeleri, bu piyasalarda deneyim sahibi ileri düzey yatırımcılara daha uygundur.
6. Çok büyük pozisyon almak
Büyük bir kazanç getiren işlemin cazibesi her yatırımcının aklındadır. Kazanacağını düşünerek büyük bir pozisyon açma dürtüsü de her zaman oradadır.
Ancak defalarca kanıtlandığı gibi, bir işlemde çok büyük pozisyon almak tehlikeli olabilir. İşlemin istediğiniz yönde gideceğinin hiçbir garantisi yoktur. Sermayenizin yarısını tek bir işlemde riske atarsanız ve o işlem aleyhinize dönerse, ticaret sermayeniz ciddi biçimde erir.
Üstelik bu, bir yatırımcı olarak size büyük bir psikolojik bedel de ödetebilir.
7. Çok fazla pozisyon almak
İşlem yapılabilecek pek çok piyasa ve her gün sayısız fırsat olsa da, çok fazla pozisyon açmak ticaretinize zarar verebilir.
Sizin yerinize otomatik olarak işlem açan sağlam ve otomatikleştirilmiş bir ticaret sisteminiz yoksa, çok sayıda pozisyonu takip etmek gerçekten kafa karıştırıcı ve yüksek riskli bir iştir.
Unutmayın, insan beyni aynı anda yalnızca sınırlı miktarda bilgiyi işleyebilir. Ayrıca her işlemin gerektirdiği dikkat, her birine ayırabileceğiniz zamanın ve odağın sınırlı olması anlamına gelir.
Pozisyonları izleyecek uygun otomatik sistemler olmadan aynı anda çok fazla işlem açarsanız, bunların bir kısmının başarısız olması kaçınılmazdır.
Bu yüzden bir dahaki sefere işlem yaparken kaç pozisyon açtığınıza dikkat edin. Önce birkaç işleme odaklanmak — girip çıkmak — ve başka fırsatlar doğduğunda yeniden başlamak en iyisidir.
Net biçimde tanımlanmış bir ticaret stratejiniz olduğunda, önünüze çıkan fırsatları elemek ve en iyilerini seçmek çok daha kolay olacaktır.
8. Aşırı kaldıraç kullanmak
Kaldıraç kullanabilme imkânı; forex, petrol, endeksler, değerli metaller ve kripto para CFD'leri gibi piyasaların başlıca cazibelerinden biridir. Kaldıraç, daha küçük bir ticaret sermayesiyle çok daha büyük bir pozisyon açmanıza olanak tanır.
Ama elbette kaldıraç iki ucu keskin bir kılıçtır. Hem kazanan hem de kaybeden işlemleri büyütür.
Yatırımcıların — özellikle kaldıracın nasıl çalıştığını tam anlamayanların — en büyük günahlarından biri, çok yüksek kaldıraç kullanmaktır. Bazı kişiler yalnızca olası kazançları görür, olası kayıpları göz ardı eder.
Yüksek kaldıraç kullandığınızda işlem aleyhinize dönerse, bu durum ticaret sermayenizin tamamen silinmesiyle sonuçlanabilir.
Bu nedenle kaldıraç kullanmanın en doğru yolu, düşük seviyeden başlamaktır. Aracı kurumunuzun sunduğu en düşük kaldıraç seviyesini deneyin. Kaldıracın nasıl çalıştığına alıştıkça, dilerseniz seviyeyi kademeli olarak artırabilirsiniz.
Unutulmaması gereken şudur: bölgenize göre 10:1, 50:1, 100:1, 200:1 hatta 400:1'e varan yüksek kaldıraç seviyeleri sunuluyor olması, mümkün olan en yüksek seviyeyi kullanmak zorunda olduğunuz anlamına gelmez.
Atasözünün dediği gibi: koşmadan önce yürümeyi öğrenmek gerekir.
9. İntikam ticareti
Kaybetmekten nefret etmez misiniz? Hemen piyasaya geri dönüp yeni bir işlem açmak ve kazanabileceğinizi kanıtlamak istemez misiniz?
İntikam ticaretinin arkasındaki düşünce tam olarak budur. Hesabı kapatmak istersiniz. Kazanan taraf olduğunuzu göstermek istersiniz.
Ne var ki intikam ticareti çoğu zaman kazançtan çok acı getirir.
Bir an için düşünün. İntikam amaçlı bir işleme girdiğinizde büyük ihtimalle en iyi duygusal durumunuzda değilsinizdir. Muhtemelen hâlâ öfkelisinizdir ya da sağlıklı bir ticaret kararı veremeyecek kadar stresli. Üstelik büyük olasılıkla bir sonraki işlemin gerçekten potansiyel taşıyıp taşımadığını analiz etmemişsinizdir.
Bu yüzden intikam ticareti konusunda yapabileceğiniz en iyi şey, ona hiç bulaşmamaktır.
Zarar eden bir işlem ya da kayıp serisi yaşadıysanız, bir adım geri çekilip neyin ters gittiğini analiz etmek çok daha akıllıcadır.
Piyasa zaten işlem yapılamayacak kadar dalgalı mıydı? İlk analizinizde ne yanlış gitti?
Çoğu zaman — belki de her zaman — intikam işlemlerinden ne pahasına olursa olsun uzak durmak en iyisidir.
10. Kârlı işlemlerin zarara dönüşmesine izin vermek
Bu hatayı yapıyorsanız yalnız değilsiniz. En büyük ustalar bile bu yaygın ticaret hatasını yapar.
Kaç kez girişinizi kusursuz zamanlayıp güzel bir kâğıt üzeri kâr gördünüz de, sert bir geri dönüşle bu kârın eriyip gittiğine tanık oldunuz? Bahse girerim, bir kereden fazla.
İyi giden bir işlemin kötüye dönmesine izin vermek, finansal piyasalarda yapabileceğiniz en büyük hatalardan biridir; ama umutsuzluğa gerek yok.
Bu hatayı düzeltmenin en iyi yolu planlamadır. İşleme girmeden önce ne zaman çıkacağınızı bilmelisiniz. Üstelik çıkmak için birden fazla gerekçeniz olmalı.
İşlem tam umduğunuz gibi gitmese bile hedefinize ulaşmanızı sağlayacak çeşitli çıkış kuralları geliştirin. Şunların bir karışımını kullanabilirsiniz:
Kâr hedefi (veya hedefleri)
- Geniş iz süren stop (trend yapan piyasalar için)
- Dar iz süren stop (hızlı tükeniş hareketleri için)
- Risk/ödül stopu (kâr hedefinize yaklaştığınız anlar için)
Pozisyonunuzu kademeli olarak da kapatabilirsiniz. Piyasa fırsat verdiğinde pozisyonun bir kısmını kapatın, hareket ilerledikçe biraz daha alın ve büyük kazançlar için bir bölümünü açık bırakın. Bu yaklaşım, kazanç eğrinizi düzleştirmenize yardımcı olur.
11. İşlemleri bir işlem günlüğünde takip etmemek
İşlem günlüğü tutmak, başarılı bir yatırımcı olmanın en temel adımlarından biridir. Bu iş, yalnızca kârlı işlemlerin giriş ve çıkışlarını not etmekten ibaret değildir; biraz daha fazla bilgi ve özen gerektirir.
İşlem günlüğünüz tüm işlemleri içermelidir: iyileri, kötüleri ve hatta gerçekten berbat olanları.
Bir işlem günlüğüne kaydedilmesi gereken bilgilerden bazıları şunlardır:
- işlemin tarihi ve saati
- hangi enstrümanın işlem gördüğü
- işleme girildiği andaki grafik kurulumunun ekran görüntüleri
- pozisyon büyüklüğü
- işleme girme nedenleriniz ve o anki düşünceleriniz
Elinizin altında bir işlem günlüğü olduğunda, hem başarılı işlemlerinizi hem de o kadar başarılı olmayanları geriye dönüp inceleyebilir, ticaret stratejinizde geliştirebileceğiniz noktaları ortaya çıkarabilirsiniz.
12. Yatırım vadenizi unutmak
Aklınızda bir zaman ufku olmadan yatırım yapmak sizi başarısızlığa hazırlayabilir. Çünkü tüm yatırımlar ya uzun ya da kısa vadelidir ve getiri oranları yatırımınızın süresine göre değişir.
Örneğin uzun dönemlerde çok iyi performans gösteren ama kısa vadede daha zayıf kalan hisse senetlerini, emeklilik birikimi düşünülüyorsa elde tutmak mantıklı olabilir.
Zaman ufkunuzu anladığınızda, portföyünüze doğru yatırımları çok daha isabetli biçimde eşleştirebilirsiniz.
13. Kayıpları kabullenememek
Pek çok yatırımcı, profesyonel yatırımcılar gibi hata yapamayacaklarını düşünür; ancak bu kesinlikle doğru değildir.
İster gerekli araştırmayı yapmadan bir işleme atlamış olun, ister uzun vadeli bir yatırımcıyken portföyünüz aniden düşmüş olsun; olanı kabullenin ve yola devam edin. Gururunuzun ticaret tarzınızı yönetmesine ve zarardaki pozisyonları daha uzun süre elde tutmanıza izin vermeyin.
Her zaman yeni bir gün ve yeni bir işlem fırsatı olacaktır. Geçmiş kayıplardan ders çıkarın ve başarılı bir yatırımcı olma yolunda becerilerinizi geliştirmeye devam edin.
14. Sürüyü takip etmek
Sürüyü takip etmek, deneyimsiz yatırımcıların sürü psikolojisine körü körüne kapılıp zarar veren işlemlere sürüklendiği yaygın bir ticaret hatasıdır.
Yeni başlayan yatırımcıların karar verirken kendi ticaret tarzlarını düşünmeleri önemlidir; böylece kendi araştırmalarını yapmadan ve bir trendin kendileri için neden işe yarayabileceğini anlamadan akıma kapılmazlar. Hiçbir teknik veya temel analiz yapmadan, sırf başkasını takip ederek bir işleme girer ve o işlem zarar ederse, suçlayacak tek kişi kendinizsinizdir.
15. Aynı anda birden fazla piyasada işlem yapmak
Deneyimsiz yatırımcılar piyasadan piyasaya atlayabilir: forexten endekslere, kripto paradan emtialara. Bu yaygın bir hatadır ve aşırı işlem yapmaya ve büyük kayıplara yol açabilir.
Bir piyasayı derinlemesine anlamak her seviyeden yatırımcı için önemlidir; böylece ticaret kararları önsezilere veya duygulara değil gerçeklere dayanır. Farklı alanlara açılmadan önce tek bir piyasayı kavramak ve aynı anda birden fazla piyasaya atlamadan önce değerli ticaret deneyimi kazanmak akıllıca olur.
Sonuç
Ticaret zorlu bir süreçtir ve sizin için neyin işe yaradığını bulmak genellikle zaman alır. Ancak finansal piyasalardaki yolculuğunuza başlarken bu yaygın ticaret hatalarından kaçınabilirseniz, öğrenme eğriniz çok daha yumuşak olacaktır.
Kendi eğilimlerimizi ve bunların ticaret şeklimize nasıl yansıdığını anlamamız önemlidir; böylece onları gerektiği gibi yönetme şansımız olur. Tüm bu bilgiler, yatırımcıların yaygın tuzaklar hakkında daha fazla içgörü kazanması ve bundan sonra onlardan kaçınabilmesi için derlendi.
Unutmayın, ticaret hataları yolculuğun bir parçasıdır ve hepsinden kaçınmanız mümkün olmayacaktır. O hatalardan dersler doğar; onları kendinizi geliştirmek için kullanın ve harika bir yatırımcı olmaya bir adım daha yaklaşın.