Giriş
Şam qrafiki qiymət hərəkətlərini analiz etmək üçün ən geniş istifadə olunan texniki alətlərdən biridir. Treyderlər və investorlar əsrlərdir ki, qiymətin istiqamətini göstərə biləcək formasiyaları tapmaq üçün şam qrafiklərindən istifadə edirlər. Bu məqalədə ən populyar şam formasiyalarından bəzilərini şəkilli nümunələrlə nəzərdən keçirəcəyik.
Şam qrafiklərini oxumağa yeni başlayırsınızsa, əvvəlcə yeni başlayanlar üçün şam qrafikləri bələdçisinə nəzər salın.
Şam formasiyalarından necə istifadə etməli
Treyderlər qrafikdə maraq doğuran zonaları müəyyən etmək üçün çox sayda şam formasiyasından yararlana bilərlər. Bu formasiyalar günlük ticarət (day trading), svinq ticarəti və hətta uzunmüddətli mövqe ticarəti üçün uyğundur. Bəzi şam formasiyaları alıcılarla satıcılar arasındakı tarazlığı göstərirsə, digərləri dönüşə, trendin davamına və ya qərarsızlığa işarə edə bilər.
Unutmamaq lazımdır ki, şam formasiyası özlüyündə mütləq bir alış və ya satış siqnalı deyil; bazar strukturunu müşahidə etməyin bir yolu və qarşıdan gələn fürsətlərin potensial göstəricisidir. Buna görə də formasiyaya həmişə kontekst daxilində baxmaq faydalıdır: qrafikdəki ümumi texniki mənzərə, daha geniş bazar mühiti və digər amillər birlikdə dəyərləndirilməlidir.
Beləliklə, digər bazar analizi alətləri kimi şam formasiyaları da Wyckoff metodu, Elliott dalğa nəzəriyyəsi və Dow nəzəriyyəsi kimi başqa üsullarla birləşdirildikdə ən faydalı olur. Onları texniki analiz (TA) alətləri ilə də — trend xətləri, hərəkətli ortalamalar, nisbi güc indeksi (RSI), Stoxastik RSI, Bollinger zolaqları, Ichimoku buludu, Parabolic SAR və ya MACD ilə birgə istifadə etmək mümkündür.
Yüksəliş dönüş formasiyaları
Çəkic (Hammer)
Enən trendin dibində formalaşan, alt fitili gövdəsindən ən azı iki dəfə uzun olan şamdır.
Çəkic göstərir ki, güclü satış təzyiqinə baxmayaraq, alıcılar qiyməti yenidən açılış səviyyəsinə yaxın nöqtəyə qədər yuxarı itələyiblər. Çəkic qırmızı və ya yaşıl ola bilər, lakin yaşıl çəkic daha güclü yüksəliş reaksiyasına işarə edə bilər.
Tərs çəkic (Inverted Hammer)
Tərs çəkic çəkicə bənzəyir, lakin uzun fitil gövdənin altında deyil, üstündədir. Çəkicdə olduğu kimi, üst fitil gövdədən ən azı iki dəfə uzun olmalıdır.
Tərs çəkic enən trendin dibində görünür və mümkün yuxarı dönüşə işarə edə bilər. Üst fitil göstərir ki, satıcılar sonda qiyməti açılışa yaxın səviyyəyə geri çəkə bilsələr də, aşağı hərəkət dayanıb. Bu, alıcıların tezliklə bazara nəzarəti ələ keçirə biləcəyi anlamına gələ bilər.
Üç ağ əsgər (Three White Soldiers)
Üç ağ əsgər formasiyası ardıcıl üç yaşıl şamdan ibarətdir; hər şam əvvəlki şamın gövdəsi daxilində açılır və əvvəlki şamın ən yüksək səviyyəsindən yuxarıda bağlanır.
İdeal halda bu şamların uzun alt fitilləri olmamalıdır — bu, davamlı alış təzyiqinin qiyməti yuxarı itələdiyini göstərir. Şamların ölçüsünə və fitillərin uzunluğuna baxaraq trendin davam etmə və ya dönmə ehtimalını qiymətləndirə bilərsiniz.
Yüksəliş harami (Bullish Harami)
Yüksəliş harami uzun qırmızı şamın ardınca gələn və tamamilə əvvəlki şamın gövdəsi daxilində qalan daha kiçik yaşıl şamla xarakterizə olunur.
Yüksəliş harami iki gün və ya daha uzun müddətdə formalaşa bilər. Bu formasiya satış momentumunun zəiflədiyini və bəlkə də sona yaxınlaşdığını göstərir.
Eniş dönüş formasiyaları
Asılmış adam (Hanging Man)
Asılmış adam çəkicin eniş istiqamətli qarşılığıdır. Adətən yüksələn trendin sonunda formalaşır, kiçik gövdəsi və uzun alt fitili olur.
Alt fitil böyük satış dalğasına işarə edir, lakin alıcılar nəzarəti geri qaytarıb qiyməti qaldıra biliblər. Məhz buna görə uzunmüddətli yüksələn trendin ardınca gələn belə satış dalğası alıcıların tezliklə bazara nəzarəti itirə biləcəyinə dair xəbərdarlıq ola bilər.
Axan ulduz (Shooting Star)
Axan ulduz uzun üst fitili, demək olar ki, heç alt fitili olmayan və gövdəsi isə yaxşı olar ki, aşağı hissəyə yaxın yerləşən kiçik şamdan ibarətdir. Forma baxımından tərs çəkicə bənzəyir, lakin yüksələn trendin sonunda formalaşır.
Bu formasiya bazarın zirvəyə çatdığını, sonra isə satıcıların nəzarəti ələ alıb qiyməti aşağı saldığını göstərir. Bəzi treyderlər formasiyanı təsdiqləmək üçün növbəti şamın açılışını gözləməyə üstünlük verirlər.
Üç qara qarğa (Three Black Crows)
Üç qara qarğa ardıcıl üç qırmızı şamdan ibarətdir; hər şam əvvəlki şamın gövdəsi daxilində açılır və əvvəlki şamın ən aşağı səviyyəsindən aşağıda bağlanır.
Bu, üç ağ əsgərin eniş istiqamətli qarşılığıdır. İdeal halda bu şamların uzun üst fitilləri olmamalıdır — bu, davamlı satış təzyiqi səbəbindən qiymətin düşməyə davam etdiyini göstərir. Şamların ölçüsünə və fitillərin uzunluğuna baxaraq davametmə ehtimalını qiymətləndirə bilərsiniz.
Eniş harami (Bearish Harami)
Eniş harami uzun yaşıl şamın ardınca gələn və gövdəsi tamamilə əvvəlki şamın gövdəsi daxilində qalan kiçik qırmızı şamdır.
Eniş harami iki gün və ya daha uzun müddətdə formalaşa bilər, yüksələn trendin sonunda görünür və alış təzyiqinin zəiflədiyinə işarə edə bilər.
Qara bulud örtüyü (Dark Cloud Cover)
Qara bulud örtüyü formasiyası əvvəlki yaşıl şamın bağlanış qiymətindən yuxarıda açılan, lakin həmin şamın orta nöqtəsindən aşağıda bağlanan qırmızı şamdan ibarətdir.
Bu adətən böyük ticarət həcmi ilə müşayiət olunur və momentumun yüksəlişdən enişə dönə biləcəyini göstərir. Treyderlər formasiyanı təsdiqləmək üçün üçüncü qırmızı şamı gözləyə bilərlər.
Davam formasiyaları
Yüksələn üç metod (Rising Three Methods)
Bu formasiya yüksələn trenddə görünür: ardıcıl üç kiçik qırmızı şamın ardınca yüksələn trend davam edir. İdeal halda qırmızı şamlar özlərindən əvvəlki şamın diapazonundan kənara çıxmamalıdır.
Davam, alıcıların trend istiqaməti üzərində nəzarəti yenidən ələ keçirdiyini göstərən böyük yaşıl şamla təsdiqlənir.
Enən üç metod (Falling Three Methods)
Yüksələn üç metod formasiyasının əksidir və enən trendin davam edəcəyinə işarə edir.
Doji
Açılış və bağlanış qiyməti eyni (və ya bir-birinə çox yaxın) olduqda Doji formalaşır. Qiymət açılış qiyməti ətrafında dalğalana bilər, lakin sonda açılış səviyyəsində və ya ona çox yaxın nöqtədə bağlanır. Buna görə də Doji alış və satış qüvvələri arasındakı qərarsızlığa işarə edə bilər. Bununla belə, Dojinin şərhi kontekstdən çox asılıdır.
Açılış/bağlanış xəttinin mövqeyinə görə Doji aşağıdakı kimi təsvir edilə bilər:
Məzar daşı Doji (Gravestone Doji) – Uzun üst fitili olan, açılış/bağlanışı ən aşağı səviyyəyə yaxın olan eniş dönüş şamıdır.
Uzun ayaqlı Doji (Long-legged Doji) – Həm üst, həm alt fitili olan, açılış/bağlanışı ortaya yaxın olan qərarsızlıq şamıdır.
İynəcə Doji (Dragonfly Doji) – Kontekstdən asılı olaraq yüksəliş və ya eniş siqnalı verə bilən, alt fitili çox uzun olan və açılış/bağlanışı ən yüksək səviyyəyə yaxın olan şamdır.
Dojinin orijinal tərifinə görə açılış və bağlanış eyni olmalıdır. Bəs açılış və bağlanış fərqli olsa, amma bir-birinə çox yaxın olsa necə? Bu halda formasiya fırfıra (spinning top) adlanır. Kriptovalyuta bazarı çox dəyişkən ola bildiyindən mükəmməl Dojilərə nadir hallarda rast gəlinir — buna görə fırfıra çox vaxt Doji ilə sinonim kimi işlədilir.
Qiymət boşluqlarına əsaslanan şam formasiyaları
Qiymət boşluqları (qeplər) bir çox şam formasiyasında istifadə olunur. Maliyyə aktivinin açılış qiyməti əvvəlki bağlanış qiymətindən yuxarı və ya aşağı olduqda iki şam arasında boşluq yaranır — qiymət boşluğu deyilən də elə budur. Bununla belə, qiymət boşluqları likvidliyi aşağı olan bazarlarda da yarana bilər. Belə hallarda onlar əsasən aşağı likvidlikdən və yüksək spredlərdən qaynaqlandığı üçün etibarlı siqnal kimi yararlı olmaya bilərlər.
Son fikirlər
Şam formasiyaları — treyder onları ticarət strategiyasına birbaşa daxil etməsə belə — hər kəsin ən azı baza səviyyəsində anlamalı olduğu bir mövzudur.
Bazar analizində nə qədər faydalı olsalar da, unutmamaq lazımdır ki, onlar elmi prinsiplərə və ya qanunlara deyil, bazarı son nəticədə hərəkətə gətirən alış və satış qüvvələrini ötürməyə və vizuallaşdırmağa əsaslanır.