Qrafik analizi kimi də tanınan texniki analiz (TA) keçmiş qiymət və həcm məlumatlarına əsaslanaraq bazarın bundan sonra necə davranacağını proqnozlaşdırmağa çalışan analiz üsuludur. Kripto bazarında rəqəmsal valyuta ticarətinin ayrılmaz hissəsidir.
Bir aktivin qiymətinə təsir edən çoxsaylı amilləri araşdıran fundamental analizdən (FA) fərqli olaraq texniki analiz yalnız qiymətin keçmiş hərəkətinə baxır. Buna görə də qiymət dalğalanmalarını və həcm məlumatlarını öyrənmək üçün bir alət kimi istifadə olunur; bir çox treyder əlverişli trendləri və imkanları məhz bu yolla tapır.
Texniki analizin ilk formaları XVII əsrdə Amsterdamda, XVIII əsrdə isə Yaponiyada meydana çıxsa da, müasir texniki analiz adətən maliyyə jurnalisti və Wall Street Journal-ın qurucusu Charles Dow-un işi ilə əlaqələndirilir. Ayrı-ayrı aktivlərin və bütövlükdə bazarların çox vaxt bölünüb öyrənilə bilən trendlər üzrə hərəkət etdiyini ilk fərq edənlərdən biri Dow olub. Onun işi sonradan Dow Nəzəriyyəsinin yaranmasına gətirib çıxardı və bu da texniki analizdə yeni inkişafa təkan verdi.
İlk dövrlərdə texniki analizin əsas üsulları əl ilə tərtib olunan cədvəllərə və əl hesablamalarına söykənirdi. Texnologiyanın inkişafı və müasir kompüterlərin yayılması ilə texniki analiz geniş vüsət aldı və bu gün bir çox investor və treyder üçün əvəzsiz alətə çevrildi.
Texniki analiz necə işləyir?
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, texniki analiz mahiyyətcə aktivin cari və keçmiş qiymətlərinin öyrənilməsidir. Onun əsas fərziyyəsi belədir: qiymət hərəkətləri təsadüfi deyil və zamanla adətən seçilə bilən bir trend istiqamətində gedir.
Əslində texniki analiz ümumi bazar əhval-ruhiyyəsini əks etdirən tələb və təklif qüvvələrinin analizidir. Başqa sözlə, aktivin qiyməti alış və satış tərəflərinin qarşıdurmasını göstərir; bu qüvvələr isə treyderlərin və investorların emosiyaları, ilk növbədə qorxu və acgözlüklə sıx bağlıdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, yüksək ticarət həcmi və likvidliklə normal şəraitdə işləyən bazarda texniki analiz daha etibarlı və daha təsirli sayılır.
Qiymətləri öyrənmək və nəticədə imkanları müəyyən etmək üçün treyderlər indikator adlanan müxtəlif qrafik alətlərindən istifadə edirlər. Texniki analiz indikatorları mövcud trendləri müəyyən etməyə kömək edir və mümkün gələcək trendlər barədə ətraflı məlumat verir. Bəzi treyderlər riski azaltmaq üçün bir neçə indikatoru birlikdə istifadə edir.
Ən çox istifadə olunan texniki analiz indikatorları
Texniki analizlə işləyən treyderlər qrafiklərə və qiymətin keçmiş davranışına baxaraq bazar trendlərini müəyyən etmək üçün çoxsaylı fərqli indikatorlardan istifadə edirlər. Bunlar arasında ən geniş yayılmış və ən tanınmışlardan biri Sadə Hərəkətli Ortadır (SMA). Adından da göründüyü kimi, SMA aktivin müəyyən dövr ərzindəki bağlanış qiymətlərinə əsasən hesablanır. Eksponensial Hərəkətli Orta (EMA) isə SMA-nın dəyişdirilmiş versiyasıdır və son bağlanış qiymətlərinə əvvəlkilərə nisbətən daha çox çəki verir.
Geniş istifadə olunan digər indikator osilyatorlar sinfinə aid olan Nisbi Güc İndeksidir (RSI). Qiymət dəyişikliklərini sadəcə zamanla izləyən sadə hərəkətli ortalardan fərqli olaraq osilyatorlar qiymət məlumatlarına riyazi düsturlar tətbiq edir və əvvəlcədən müəyyən edilmiş aralıqda dəyərlər qaytarır; RSI-da bu aralıq 0 ilə 100 arasındadır.
Bollinger Zolaqları (BB) treyderlər arasında çox populyar olan başqa bir volatillik indikatorudur. BB indikatoru hərəkətli ortanın ətrafından keçən iki yan zolaqdan ibarətdir. Bazarda mümkün həddindən artıq alınmış və həddindən artıq satılmış vəziyyətləri aşkarlamaq və volatilliyi ölçmək üçün istifadə olunur.
Nisbətən sadə texniki analiz alətləri ilə yanaşı, məlumat üçün başqa indikatorlara söykənən indikatorlar da var. Məsələn, Stoxastik RSI adi RSI-a riyazi düsturlar tətbiq edilməklə hesablanır. Digər məşhur nümunə Hərəkətli Ortaların Yaxınlaşma-Uzaqlaşmasıdır (MACD). MACD-də iki EMA-nın fərqi götürülərək əsas xətt (MACD xətti) qurulur. Bu xəttin üzərindən daha bir EMA hesablanır və beləliklə ikinci xətt, yəni siqnal xətti alınır. Bundan başqa, bu iki xətt arasındakı fərqə görə hesablanan MACD histoqramı da var.
Ticarət siqnalları
İndikatorlar ümumi trendləri tutmaq üçün faydalı olsa da, mümkün giriş və çıxış nöqtələri, yəni alış və satış siqnalları barədə də məlumat verə bilər. Bu siqnallar indikator qrafikində müəyyən hadisələr baş verdikdə yaranır. Məsələn, RSI-ın dəyəri 70 və ya daha yuxarı olduqda bu, bazarın həddindən artıq alındığına işarə ola bilər. RSI 30 və ya daha aşağı düşdükdə eyni məntiq tərsinə işləyir; bu adətən həddindən artıq satılmış bazar şəraitinin əlaməti kimi oxunur.
Yuxarıda dediyimiz kimi, texniki analizin verdiyi ticarət siqnalları həmişə dəqiq olmur və indikatorlar çoxlu küy, yəni yanlış siqnal yaradır. Bu, xüsusilə ənənəvi bazarlardan xeyli kiçik və buna görə də daha qeyri-sabit olan kripto bazarı üçün doğrudur.
Tənqidlər
Texniki analiz bütün bazar növlərində geniş yayılsa da, çoxları onu mübahisəli və etibarsız sayır və tez-tez "özünü doğruldan proqnoz" adlandırır. Bu ifadə yalnız çoxlu sayda insanın gözləntisi səbəbindən baş verən hadisələri təsvir etmək üçün işlədilir.
Tənqidçilərə görə, maliyyə bazarlarında çoxlu sayda treyder və investor eyni tip indikatorlara, məsələn dəstək və müqavimət səviyyələrinə güvəndikdə bu indikatorların işləmə ehtimalı da artır.
Texniki analizin tərəfdarları isə hər qrafik mütəxəssisinin qrafikləri oxumaqda və mövcud çoxsaylı indikatorlardan istifadə etməkdə özünəməxsus yolu olduğunu, buna görə də çoxlu sayda treyderin tam eyni strategiyanı tətbiq etməsinin demək olar ki, mümkünsüz olduğunu bildirir.
Fundamental analiz və texniki analizin müqayisəsi
Texniki analizin çıxış nöqtəsi bazar qiymətinin həmin aktivlə bağlı bütün fundamental məlumatları artıq özündə əks etdirməsidir. Lakin əsasən keçmiş qiymət və həcm məlumatlarına, yəni bazar qrafiklərinə baxan texniki analizdən fərqli olaraq fundamental analiz (FA) daha geniş araşdırmaya söykənir və keyfiyyət amillərinə daha çox yer verir.
Fundamental analiz aktivin gələcək performansının keçmiş məlumatlardan kənar amillərlə müəyyən olunduğunu fərz edir. Mahiyyətcə bu, şirkətin, biznesin və ya aktivin daxili dəyərini müxtəlif mikro və makroiqtisadi şəraitə əsasən qiymətləndirmə üsuludur: şirkətin rəhbərliyi və nüfuzu, bazardakı rəqabət, artım tempi və sahənin ümumi vəziyyəti buna nümunədir.
Deməli, fundamental analizin texniki analizdən fərqləndiyini deyə bilərik. Texniki analiz əsasən qiymət dəyişikliklərini və bazar davranışını proqnozlaşdırmaq üçün bir alət kimi istifadə olunur. Fundamental analiz isə aktivin keçmişinə və potensialına baxaraq onun dəyərindən artıq və ya aşağı qiymətləndirildiyini müəyyən edir. Fundamental analizə adətən fond menecerləri və uzunmüddətli investorlar üstünlük verir; texniki analiz isə qısamüddətli treyderlər arasında daha yayğındır.
Texniki analizin mühüm üstünlüyü kəmiyyət məlumatlarına söykənməsidir. Bu, qiymət hərəkətlərini obyektiv şəkildə öyrənmək üçün zəmin yaradır və daha çox keyfiyyət amillərinə əsaslanan fundamental analiz üsullarındakı təxminlərin bir hissəsini aradan qaldırır.
Bununla belə, empirik məlumatlara söykənməsinə baxmayaraq texniki analiz şəxsi qərəzdən və subyektivlikdən tam azad deyil. Məsələn, aktivlə bağlı müəyyən nəticəyə gəlməyə güclü meyli olan treyder texniki analiz alətlərini öz mövqeyini təsdiqləyəcək şəkildə istifadə edə bilər və çox vaxt bunu fərqinə varmadan edir. Bundan başqa, bazarda aydın bir model və ya trend olmadıqda texniki analiz yanlış istiqamətə apara bilər.
Yekun fikirlər
Uzun illərdir davam edən tənqidləri və hansı üsulun daha yaxşı olduğuna dair mübahisələri bir kənara qoysaq, bir çoxları texniki analizlə fundamental analizi birlikdə istifadə etməyi daha məntiqli seçim sayır. Bu yanaşma həm treyderlər, həm də investorlar üçün faydalıdır; məsələn, uyğun giriş və çıxış nöqtələri axtararkən.