Khi số đông nói một điều gì đó, người ngược dòng sẽ tuyên bố điều đó sai. Việc chọn đầu tư vào những tài sản đi ngược tâm lý thị trường được gọi là đầu tư ngược dòng (contrarian investing). Nhà đầu tư ngược dòng mua vào lúc thị trường đang rơi, hoặc bán ra giữa lúc thiên hạ tranh nhau mua.
Đầu tư ngược dòng là gì?
Thị trường tài chính gần như lúc nào cũng nghiêng về tâm lý bầy đàn. Phần đông người tham gia thị trường cùng đồng ý rằng hoặc là thị trường đang tốt và sẽ còn tăng tiếp, hoặc là thị trường đang chật vật và tuần sau sẽ thấp hơn hôm nay.
Giữ một quan điểm không được lòng số đông về thị trường, rồi làm đủ công việc nghiên cứu để xác định xem ở đó có cơ hội đầu tư hay không — đó chính là đầu tư ngược dòng. Người ngược dòng thành công phải sẵn sàng bỏ rất nhiều thời gian phân tích bối cảnh thị trường để bảo vệ được lập luận của mình.
Ví dụ, nếu quan điểm chung của thị trường là tốc độ tăng trưởng kinh tế sẽ nhanh lên và kéo theo lợi nhuận, một nhà đầu tư ngược dòng có thể chọn đặt cược theo giả định ngược lại: kinh tế sẽ không tăng nhanh hơn hiện tại, và giá cổ phiếu sẽ giảm.
Nhà đầu tư ngược dòng lừng danh Warren Buffett đã gói gọn ý tưởng này rất khéo: "Hãy tham lam khi người khác sợ hãi, và sợ hãi khi người khác tham lam."
Một nhà đầu tư có thể cần vài tuần hoặc vài tháng để dựng xong một luận điểm ngược dòng hoàn chỉnh, và có thể còn lâu hơn nữa kế hoạch đó mới thành. Ai theo cách này phải thấy thoải mái với rủi ro và những khoản lỗ có thể xảy ra trong lúc kiên nhẫn chờ. Người ngược dòng tìm cách vào lệnh trước khi quan điểm chung xoay chiều theo hướng có lợi cho họ, bằng những quyết định đầu tư sớm nhất quán với góc nhìn của mình.
Đầu tư ngược dòng hoạt động như thế nào?
Bước đầu tiên của đầu tư ngược dòng là hiểu thật tường tận quan điểm đang thống trị. Nó có thể là quan điểm về một cổ phiếu cụ thể, về cả một nhóm ngành, hoặc về toàn thị trường. Sau đó, nhà đầu tư ngược dòng tìm ra chỗ hở trong sự đồng thuận ấy và dựng lập luận cho góc nhìn ngược lại của mình.
Chẳng hạn, nếu quan điểm số đông là "bull case" cho thị trường cổ phiếu dựa trên tăng trưởng kinh tế, người ngược dòng có thể dựng một "bear case" cho toàn thị trường hoặc cho vài nhóm ngành cụ thể.
Ngược lại, một người ngược dòng cũng có thể lạc quan giữa lúc tâm lý bi quan đang thịnh hành. Điều này đặc biệt đúng với những cổ phiếu hoặc thị trường đã mất hết sự quan tâm. Ví dụ, các quỹ đầu cơ — nơi gom vốn của nhiều nhà đầu tư — thường xuyên săn tìm những chiến lược ngược dòng mạnh tay.
Người theo hướng ngược dòng không tìm lợi nhuận nhanh. Ý tưởng là khoanh vùng những chỗ trên thị trường mà họ tin là "khôn ngoan thông thường" đang sai, với hy vọng khoản đầu tư sẽ có lời khi các nhà đầu tư khác thay đổi cách nhìn.
Vì thế, ai chọn lập trường ngược dòng cũng phải sẵn sàng chấp nhận thua lỗ ngắn hạn cùng sự bất định đi kèm quãng thời gian chờ luận điểm của mình được xác nhận.
Đầu tư ngược dòng so với các chiến lược khác
Vì người ngược dòng muốn vượt thị trường chứ không chỉ bám theo mức tăng của nó, đầu tư ngược dòng là một dạng đầu tư chủ động. Và vì khung thời gian của họ thường kéo dài hàng tuần, hàng tháng hoặc hàng năm, cách làm này giống đầu tư dài hạn hơn là day trading.
Đầu tư giá trị và đầu tư ngược dòng có lẽ là hai thứ giống nhau nhất. Cả hai đều săn những cơ hội mà đa số nhà đầu tư bỏ sót hoặc định giá sai. Cả hai đều tìm cổ phiếu bị định giá thấp, nơi thị giá thấp hơn giá trị thật mà họ tin doanh nghiệp đó xứng đáng.
Cuối cùng, nhà đầu tư ngược dòng cũng có thể đứng cùng phe với những người bán khống — những người đặt cược giá giảm bằng cách "short" cổ phiếu và kiếm lời khi thị giá rơi. Dù vậy, người ngược dòng quan tâm không kém tới những cơ hội cần giá tài sản tăng lên, và thường có khung thời gian dài hơn dân bán khống.
Ưu điểm của đầu tư ngược dòng
Sức hút của đầu tư ngược dòng đến từ hai lý do chính. Khi thành công, nhà đầu tư ngược dòng nhận ra được những cơ hội mà tâm lý bầy đàn của thị trường đã nhìn sai, và có thể vượt trội hơn phần còn lại.
Miễn là có đủ thời gian và sự kiên nhẫn để chờ dự báo của mình ứng nghiệm, người đi ngược đám đông có thể thu về lợi nhuận đáng kể. Ví dụ điển hình: mua cổ phiếu ngay trong bear market, hoặc khi giá đang giảm.
Ngay cả khi không bắt chính xác đáy thị trường, người ngược dòng vẫn có lãi khi giá bắt đầu hồi lên — đơn giản vì họ mua đúng lúc những người khác đang tranh nhau bán.
Và cuối cùng, đầu tư ngược dòng còn mang lại sự thỏa mãn cá nhân rất lớn. Vì cách này đòi hỏi nghiên cứu kỹ và hiểu biết sâu về thị trường, nhiều nhà đầu tư thấy nó đáng giá vượt xa khoản tiền kiếm được, mỗi khi góc nhìn của họ hóa ra là đúng.
Nhược điểm của đầu tư ngược dòng
Để dựng được một quan điểm ngược dòng, bạn cần rất nhiều tò mò và khả năng tư duy độc lập, cộng với thời gian để nghiên cứu cách một cổ phiếu, một nhóm ngành hay thậm chí cả thị trường vận động.
Người ngược dòng cũng cần một mức can đảm nhất định để giữ vững quan điểm trái chiều, nhất là khi phải chờ khá lâu mới biết mình đúng hay sai. Ai theo chiến lược này phải có đủ kiên nhẫn lẫn nguồn lực để chờ, đặc biệt là khi khả năng "kém hơn thị trường trong ngắn hạn" luôn hiện hữu.
Nhà đầu tư phải thấy thoải mái với kiểu rủi ro đó, bởi việc khóa tiền vào một chiến lược có thể mất nhiều tháng mới sinh lời luôn đi kèm chi phí cơ hội.
Xét thời gian và công sức cần bỏ ra để dựng những luận điểm ngược dòng đáng tin, cách đầu tư này cũng khó tiếp cận với đa số nhà đầu tư hơn các phương pháp khác. Cơ hội chứng minh cả thị trường sai thì rất hấp dẫn, nhưng canh đúng thời điểm mua và bán cho chiến lược ngược dòng lại là chuyện khó.
Những nhà đầu tư ngược dòng nổi tiếng
Dù Warren Buffett được biết đến như một nhà đầu tư giá trị, phần lớn chiến lược của ông cũng mang tính ngược dòng. Buffett gây dựng khối tài sản của mình bằng cách nhận ra những cơ hội trên thị trường chứng khoán, và các lựa chọn cổ phiếu của ông luôn được mổ xẻ kỹ lưỡng về tính hợp lý lẫn tiềm năng dài hạn.
Dù vậy, Buffett vẫn cảnh báo nhà đầu tư đừng sa vào cái bẫy của bất kỳ chiến lược cụ thể nào: "Đừng để bị cuốn theo những gì người khác đang làm," ông khuyên. Theo ông, mẹo hay không nằm ở chỗ làm người ngược dòng, nhưng chạy theo đám đông cũng chẳng phải mẹo hay.
Cuốn The Big Short của Michael Lewis có một nhân vật chính đã trở thành gương mặt đại diện cho kiểu đầu tư dám mạo hiểm. Michael Burry, nhà quản lý quỹ đầu cơ, là một trong số ít người dự báo đúng bong bóng của thị trường nhà đất dưới chuẩn. Cũng như Burry, những nhà quản lý tiền và quản lý quỹ đầu cơ tên tuổi như Bill Ackman, George Soros, Ray Dalio và Marc Faber đều nổi danh nhờ những ván cược ngược dòng.
Lịch sử gần đây cũng cho thấy một quan điểm trái chiều cuối cùng đã thắng. Đầu năm 2021, các trader nghiệp dư trên mạng xã hội bắt đầu để mắt tới một nhóm cổ phiếu bị giới đầu tư chuyên nghiệp ghẻ lạnh. Những "meme stock" như GameStop và AMC Entertainment tăng dựng đứng chỉ trong thời gian rất ngắn.
Rốt cuộc, các yếu tố nền tảng (doanh thu và lợi nhuận) của những công ty này không đỡ nổi mức giá đỉnh mà cổ phiếu từng chạm tới, và chúng lại lao dốc. Dù vậy, một số trader vẫn kiếm được tiền từ thứ ban đầu trông như một luận điểm ngược dòng.