Stablecoin nədir?
Stablecoin-lər dəyərlərini sabit saxlamaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə edən kriptovalyutalardır.
Stablecoin-lər virtual aktiv əməliyyatlarının təhlükəsizliyini, sürətini və aşağı xərcini qoruyub saxlamaqla yanaşı, (güclü) fiat valyutaların qiymət sabitliyindən yararlanmaq üçün hazırlanmış kriptovalyutalardır. İlkin olaraq kriptovalyuta ticarətində qiymət dalğalanmasını azaltmaq, gündəlik xərcləri asanlaşdırmaq və maliyyə qurumları ilə körpü qurmaq məqsədilə işlənib hazırlanmışdı. İndi isə ödənişlərin xərcini və yükünü azaltmaq üçün ənənəvi bank tətbiqlərinə də yol tapmağa başlayıblar.
Stablecoin-lərin dörd əsas növü var. İlk üç model fiat valyutalarla, əmtəələrlə və ya digər kriptovalyutalarla təminatlı stablecoin-lər yaradır. Dördüncü variant isə dəyərini qorumaq üçün avtomatik olaraq alqoritmlərə və smart kontraktlara söykənən mərkəzsizləşdirilmiş stablecoin-lərdir.
Stablecoin-lər mübahisə doğururmu?
Bankirlər və şirkət rəhbərləri stablecoin-ləri faydalı alət kimi görsə də, tənzimləyicilər bəzi tokenlərin milli valyutalarla rəqabət apara bilməsindən ehtiyat edir.
Cavab onun necə və kim tərəfindən istifadə olunmasından asılıdır. 2019-cu ilin iyununda Facebook Libra adlı stablecoin layihəsini elan etdi, sonra isə üzərindəki qara buludları dağıtmaq üçün adını Diem-ə dəyişdi. İdeya milli valyuta ilə təminatlı elə bir stablecoin yaratmaq idi ki, sosial şəbəkənin 2,3 milyard istifadəçisi onunla ödəniş edə bilsin.
Bir neçə gün ərzində böyük səs-küy qoparan layihəyə münasibətdə ehtiyatlılıqdan uzaqlaşan səlahiyyətlilər sərt tənzimləmələr üçün qollarını çırmaladılar. Dünyanın hər yerində mərkəzi banklar, tənzimləyicilər və beynəlxalq maliyyə qurumları Libra-nı milli suverenliyə və qlobal maliyyənin sabitliyinə təhdid adlandırdı. Ardınca maliyyə qiyamətindən danışan şayiələr və qəzəbli bəyanatlar gəldi. Layihəni ləğv etmək üçün mümkün olan hər şey edildi. Ciddi maneələrə baxmayaraq, layihə davam edir.
Digər tərəfdən, 2021-ci ilin yanvarında ABŞ-ın valyuta nəzarətçisi vəzifəsini icra edən Brian Brooks banklara ödənişləri asanlaşdırmaq üçün node işlədərək stablecoin şəbəkələrindən istifadə etməyə icazə verdi; Aİ isə daha geniş kriptovalyuta tənzimləmə çərçivəsi üzərində işləyərək məhz stablecoin-lərə həsr olunmuş bələdçi dərc etdi.
Yəni söhbət milli valyutaları sarsıtmaq və məhv etmək gücünə malik qlobal stablecoin yaratmağa çalışan, etibar doğurmayan və hökmran bir sosial şəbəkənin idarə etdiyi stablecoin-dənmi gedir? Yoxsa mövcud maliyyə nizamını dəyişmək istəməyən bankların istifadə etdiyi stablecoin-lərdən?
Fiat təminatlı stablecoin nədir?
Fiat təminatlı stablecoin hər bir coini bir-bir dəstəkləyən fiat valyutanı saxlamaqla qiyməti sabit tutur.
İlk və ən sadə stablecoin modelləri — xüsusən ABŞ dolları, avro, yen və bənzər valyutalarla — bir-bir nisbətdə tətbiq olundu. Baza valyuta (və ya Libra-nın ilkin olaraq təklif etdiyi valyuta səbəti) sabit qaldıqca stablecoin də dəyərini qoruyacaq. Mahiyyət etibarilə onlar fiat emitentinin "tam etimadı və etibarlılığı" ilə təminatlıdır — bu dəyəri həmin ölkənin mərkəzi bankı müdafiə edir.
Bunların ən böyüyü bu yazının yazıldığı vaxt 62,2 milyard dollar bazar dəyərinə malik olan Tether idi. Digər aparıcı stablecoin-lərə isə Circle və Coinbase-in USD Coin-i (23 milyard dollar), Binance USD (9,6 milyard dollar) və DAI (4,8 milyard dollar) daxildir.
Tether ilk gündən bir-bir nisbətdə 100 faiz ABŞ dolları ilə təminatlı olduğunu iddia edirdi. Nyu-York Baş Prokurorunun Tether-ə qarşı iddia qaldırmasından sonra məlum oldu ki, məbləğin 26 faizi qardaş şirkəti olan Bitfinex birjasından alınmış borc öhdəliyidir. Tether bu yaxınlarda "nağd ehtiyatlarının" təxminən 3 faizinin nağd pul olduğunu açıqladı.
Aktiv təminatlı stablecoin nədir?
Aktiv təminatlı stablecoin fiat təminatlı modelə bənzəyir, lakin qızıl kimi fiziki aktivlərə söykənir.
Əmtəə təminatlı stablecoin-lər fiat valyutalar əvəzinə müxtəlif maddi girovlarla, ilk növbədə ənənəvi dəyər saxlama vasitəsi olan qızılla təmin olunur. Onlar qiymətli metal səbətləri, hətta İsveçrə daşınmaz əmlakı ilə də təminatlı ola bilər. Bir qayda olaraq, bu stablecoin-lər müəyyən miqdarda əmtəəyə bağlanır və həmin əmtəə rəsmi anbarda saxlanılır. Onlar tez-tez yoxlamalardan keçir. Fiat stablecoin olan Tether isə uzun müddət belə auditlərdən yayınıb.
Paxos-un baş direktoru Charles Cascarilla-nın yaratdığı ERC-20 tokeni Pax Gold, Britaniya paytaxtındakı Brinks-in LBMA təsdiqli qızıl anbarında saxlanılan bir unsiya London Good Delivery qızılı ilə təminatlıdır. Onu qiymətli metal əldə etmək üçün istifadə etmək olar. Digix Gold isə Sinqapurda saxlanılan və rüblük yoxlanılan hər qram üçün 99,99 faiz saf qızılı təmsil edir.
Alqoritmik stablecoin nədir?
Digərlərindən daha mürəkkəb olan bu stablecoin-lər təklifi artırıb-azaltmaqla qiymət sabitliyini qoruyur və dəyərlərini sabit saxlamaq üçün bazar gücündən istifadə edirlər. Bunun üçün alqoritmlərdən və smart kontraktlardan yararlanırlar.
Stablecoin-lərin ən mürəkkəb növü heç bir girovla təminatlı olmayan alqoritmik stablecoin-lərdir. Adından da göründüyü kimi, onların dəyərini xüsusi alqoritmlər və smart kontraktlar idarə edir: tokenin qiymətini izlədiyi fiat valyuta ilə sabit saxlamaq üçün bazardakı token təklifini avtomatik azaldır və ya artırırlar. Bazar qiyməti dollardan, avrodan və ya əsas götürdüyü hansı aktivdirsə, onun altına düşməyə başlayan kimi alqoritmlər tokenləri dövriyyədən çıxarır. Stablecoin-in dəyəri fiatdan yuxarı qalxarsa, sistem bazara yeni stablecoin-lər əlavə edir.
Yəni məqsəd mahiyyət etibarilə qiymət səviyyəsini qorumaq üçün stablecoin təklifini artırıb-azaldan mərkəzsizləşdirilmiş və avtomatlaşdırılmış bir mərkəzi bank yaratmaqdır.
Kripto təminatlı stablecoin nədir?
Kripto təminatlı stablecoin-lər dəyərlərini sabit saxlamaq üçün həddindən artıq təminatlandırılmış kreditlərdən istifadə edir.
Kripto girovlu stablecoin-lər bir və ya bir neçə kriptovalyutadan ibarət səbətlərdən qurulur. Bu aktivlərin qiymətləri çox dəyişkən olduğundan, təminat həddindən artıq yüksək saxlanılır və alıcılardan girov tokenlərini smart kontraktlara kilidləmək tələb olunur; girovun dəyəri həddindən artıq düşərsə, həmin kontraktlar likvidasiya edilir. Bu, stablecoin-lərin geri verilməsi ilə geri alına bilən girovdur…
Kripto təminatlı stablecoin-lərin ən tanınmışlarından biri 1 dollara bağlanmış MakerDAO-nun DAI-sidir. Bununla belə, sistemin ekstremal şəraitin öhdəsindən gələ bilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır — MakerDAO bunu 12 mart 2020-ci ildəki "qara qu quşu" hadisəsində öyrəndi: likvidasiya axını altında ETH-in dəyəri 24 saatdan az müddətdə yarıya düşdü və şirkət idarəetmə ilə hərrac mexanizmində ciddi dəyişikliklər tətbiq etmək məcburiyyətində qaldı. Bu addım uğurlu oldu və bu yazının yazıldığı vaxt stablecoin-in bazar dəyəri 4,8 milyard dollardan çox idi.
MakerDAO 12 mart 2020-ci ildəki "qara qu quşu" hadisəsindən böyük dərs götürdü. Kütləvi likvidasiyalardan sonra ETH-in dəyəri 24 saatdan az müddətdə yarıya enmişdi; sistemin ekstremal şəraitin öhdəsindən gəlməsini təmin etmək həyati olduğundan, idarəetmə və hərrac mexanizmində dəyişikliklərin tətbiqi qaçılmaz hala gəldi.