- Əvəzolunmaz token (NFT) incəsənət əsəri, video çarx, musiqi kimi obyektlərin sahibliyini təmsil edən, təkrarolunmaz rəqəmsal aktivdir.
- NFT-lər kriptovalyutalarla eyni blokçeyn texnologiyasına əsaslanır, lakin valyuta deyil.
- NFT-lər milyonlarla dollara satılsa da, son dərəcə spekulyativ investisiyalardır və hər investora uyğun gəlmir.
Əvəzolunmaz token (NFT) rəqəmsal aktivlərin sahibliyini kriptoqrafik şəkildə təyin etmək və sübut etmək üçün istifadə olunan təkrarolunmaz identifikatordur.
Rəqəmsal incəsənət əsərlərinə aid NFT-lərin milyonlarla, hətta on milyonlarla dollara satıldığını nəzərə alsaq, onlara sadəcə «populyar» demək azlıq edər. 2021-ci ilin birinci yarısında NFT satışları 2,5 milyard dollara çatdı.
Bununla belə, NFT-lərin necə işlədiyini anladıqdan sonra bu texnologiyanın başqa istifadə sahələrinin də olduğunu görəcəksiniz.
NFT tam olaraq nədir?
NFT ingiliscə «non-fungible token», yəni əvəzolunmaz token ifadəsinin qısaltmasıdır. NFT sahibliyi incəsənət əsəri, daşınmaz əmlak, musiqi və ya film kimi təkrarolunmaz fiziki və rəqəmsal aktivlərə bağlayan rəqəmsal aktivdir.
NFT-ləri dövrümüzün kolleksiya əşyaları kimi düşünmək olar. Onlar internet üzərindən alınıb-satılır və konkret bir obyektin sahibliyinə dair rəqəmsal sübut verir. NFT-lər blokçeynə — kriptovalyutaların da dayandığı texnologiyaya — təhlükəsiz şəkildə yazılır və bu, aktivin təkrarolunmaz olmasını təmin edir. Üstəlik, bu texnologiya NFT-nin dəyişdirilməsini və ya saxtalaşdırılmasını qeyri-mümkün edə bilər.
NFT-ləri həqiqətən başa düşmək üçün əvvəlcə iqtisadiyyatdakı əvəzolunma (fungibility) anlayışını anlamaq lazımdır.
- Əvəzolunan mallar asanlıqla dəyişdirilə bilir, çünki dəyərləri təkrarolunmazlıqlarından asılı deyil. Məsələn, 1 dollarlıq əskinası başqa bir 1 dollarlıq əskinasla dəyişə bilərsiniz və yeni əskinasın seriya nömrəsi fərqli olsa da, əlinizdə yenə 1 dollar qalacaq.
- Əvəzolunmaz obyektləri isə bir-biri ilə dəyişmək mümkün deyil. NFT-dəki hər tokenin özünəməxsus xüsusiyyətləri var və o, oxşar digər tokenlərlə eyni dəyəri daşımır.
Bəs insanlar niyə NFT-lərə bu qədər böyük məbləğ ödəməyə hazırdır? Calaxy şirkətinin həmtəsisçisi və əməliyyatlar üzrə direktoru Solo Ceesay izah edir: «NFT yaratmaqla müəlliflər demək olar ki, istənilən rəqəmsal əsərin nadirliyini və orijinallığını təsdiqləyə bilir. Ənənəvi incəsənət kolleksiyaçılığında Mona Lizanın saysız-hesabsız surəti dövriyyədədir, amma orijinal yalnız birdir. NFT texnologiyası isə orijinal əsərin sahibliyini təyin etməyə kömək edir.»
İncəsənət dünyasında NFT satışı uğurlu bir biznesə çevrilib. Tanış gələ biləcək bir neçə nümunə:
- Rəqəmsal rəssam Beeple-in «Everydays — the First 5000 Days» əsəri Christie's hərracında 69,3 milyon dollara satıldı.
- LeBron James-in «Cosmic Dunk #29» hərəkətini əks etdirən 20 saniyəlik video 208.000 dollara alıcı tapdı.
- Sotheby's-in ilk kuratorlu NFT satışında bir CryptoPunk NFT-si 1,8 milyon dollara satıldı.
- Twitter-in o vaxtkı baş direktoru Jack Dorsey ilk tvitinin NFT-sini 2,9 milyon dollara hərraca çıxardı.
QEYD: yüksək qiymətləri və diqqət çəkən ajiotajı ilə NFT dalğası fırıldaqçıları da cəlb edir, ona görə investorlar ehtiyatlı olmalıdır. Bəziləri sizə NFT olmayan bir şeyi NFT adı ilə satmağa çalışa bilər. Digərləri isə nə sahib olduqları, nə də özləri yaratdıqları bir əsərin NFT-sini satmaq hüququna malik olduqlarını iddia edə bilər.
NFT aldığınız zaman başqaları sahib olduğunuz şəklin, videonun və ya rəqəmsal obyektin surətini çıxara bilər. Lakin təkrarolunmaz bir incəsənət əsərini və ya məhdud tirajlı çapı almaqda olduğu kimi, orijinal daha baha ola bilər.
NFT-lər necə işləyir?
NFT-lərin çoxu Ethereum şəbəkəsində yaradılır və saxlanılır, lakin başqa blokçeynlər də (məsələn, Flow və Tezos) NFT-ni dəstəkləyir. Blokçeyn hamıya açıq olduğu üçün NFT sahibliyini asanlıqla təsdiqləmək və izləmək mümkündür; bununla belə, tokeni saxlayan şəxs və ya şirkət anonim qala bilər.
İncəsənət əsərləri, oyun əşyaları, canlı yayımdan götürülmüş kadrlar və ya video kimi müxtəlif rəqəmsal məhsulları «tokenləşdirmək» olar — NBA Top Shots bu sahədəki ən böyük NFT marketpleyslərindən biridir. Sahibliyi ötürən NFT blokçeynə yüklənərkən rəqəmsal obyektin fayl həcmi əhəmiyyət daşımır, çünki fayl şəbəkədən ayrı saxlanılır.
NFT-dən asılı olaraq müəllif hüququ və ya lisenziya hüquqları alışa daxil olmaya bilər. Lakin bu, həmişə belə olmur. Eynilə, məhdud tirajlı çap almaq da sizə həmin şəkil üzərində avtomatik olaraq müstəsna hüquq vermir.
Texnologiya və onun arxasındakı ideyalar inkişaf etdikcə NFT-lərin incəsənətdən kənarda da çoxlu istifadə sahəsi ola bilər.
Məsələn, bir universitet məzun olan tələbələrinə NFT verə bilər; belə olduqda şirkətlər namizədin təhsilini tez bir zamanda yoxlaya bilər. Yaxud bir məkan tədbir biletlərini satmaq və izləmək üçün NFT-dən istifadə edərək təkrar satışdakı saxtakarlığı azalda bilər.
NFT-lərlə kriptovalyutalar arasındakı fərq nədir?
NFT-lər də, kriptovalyutalar da eyni blokçeyn texnologiyasına əsaslanır. Üstəlik, NFT marketpleysləri alış üçün sizdən kriptovalyuta istifadə etməyi tələb edə bilər. Buna baxmayaraq, kriptovalyutalar və NFT-lər fərqli məqsədlərlə yaradılır və istifadə olunur.
Kriptovalyutalar dəyəri qoruyaraq və ya sizə mal alıb-satmaq imkanı verərək valyuta kimi fəaliyyət göstərməyi hədəfləyir. Kriptovalyuta tokenləri, ABŞ dolları kimi ənənəvi valyutalara bənzər şəkildə əvəzolunandır. NFT-lər isə rəqəmsal məhsullar üzərində sahibliyi sübut etmək və hüquqları ötürmək üçün istifadə olunan təkrarolunmaz tokenlər yaradır.
NFT necə alınır?
NFT-ləri internet birjaları və ya marketpleysləri vasitəsilə almaq, satmaq, mübadilə etmək və yaratmaq mümkündür. Qiyməti müəllif və ya hazırkı sahib təyin edə bilər. Alternativ olaraq, NFT üçün təklif verməli olduğunuz hərrac keçirilə bilər.
Foundation: icma tərəfindən kurasiya olunan marketpleys; buraya daxil olmaq üçün müəllifi platformada artıq mövcud olan digər müəlliflər dəvət etməlidir.
Nifty Gateway: tanınmış şirkətlər, idmançılar və rəssamlarla əməkdaşlıq edən, incəsənət yönümlü marketpleys.
OpenSea: geniş çeşiddə kolleksiya əşyaları təklif edən, NFT-nin ən köhnə və ən böyük marketpleyslərindən biri.
Rarible: incəsənətə diqqət yetirməklə müxtəlif NFT-lər təqdim edir. Üzvlər platformanın öz RARI tokeni ilə mükafatlandırılır.
SuperRare rəqəmsal incəsənətin kurasiyası və satışı üzrə ixtisaslaşmış marketpleysdir.
Unutmaq olmaz ki, NFT-lər son dərəcə spekulyativ investisiya ola bilər. Bəziləri NFT satmaqla on minlərlə, hətta milyonlarla dollar qazanıb. Bəziləri isə sonda heç bir dəyəri olmayan rəqəmsal məhsula böyük məbləğ ödəyə bilər.
Qeydiyyat prosesi marketpleysdən asılı olaraq dəyişir. NFT-lər adətən kriptovalyuta ilə, məsələn, ether (Ethereum-un öz kripto pulu) ilə alınır, lakin qiymət dollarla da göstərilə bilər. Hər əməliyyata tətbiq olunan haqlar da marketpleysdən asılı olaraq fərqlənə bilər.
Maliyyə nəticəsi
Gələcəkdə NFT-lərin çoxlu praktik istifadə sahəsi ola bilər, lakin bu gün onlar əsasən rəqəmsal incəsənətdə tətbiq olunur.
«NFT-lər müəlliflərə geniş bazarı olmaya bilən rəqəmsal işlərini satmaq üçün rahat bir mexanizm verir. Üstəlik, rəssamların əsərlərinin hər sonrakı satışından pay almasının da yolları var», — deyə Ceesay izah edir. «Kolleksiyaçılara gəlincə, onlar rəqəmsal incəsənət üzərində spekulyasiya edə, eyni zamanda zəncirdəki nadir əsərlərin hüquqları ilə öyünə bilər.»
Əgər NFT-ni investisiya məqsədi ilə almağı düşünürsünüzsə, dəyərinin artacağına dair heç bir təminatın olmadığını yadda saxlayın. Bəzi NFT-lər yüz minlərlə və ya milyonlarla dollar dəyərində ola bilər, bəziləri isə heç bir dəyər daşımaya bilər.