Kriptovalyutanın 2008-ci ildə meydana çıxmasından bəri bir Bitcoin-in qiyməti yol boyu ciddi enişlər və qalxışlar yaşasa da, kəskin şəkildə artıb. Aprel ayında 60.000 dollardan yuxarı tarixi zirvəsinə çatdı və sonra dalğalanmağa davam etdi.
Bu volatilliyə baxmayaraq, Bitcoin dəyər yaratmaq və bu dəyəri qorumaq sahəsindəki uzun keçmişi sayəsində investorların marağını çəkməkdə davam edir. Lakin səhm bir şirkətin mülkiyyət payını təmsil etdiyi üçün, istiqraz isə ödəmə vaxtında qaytarılacaq borcun dəyərini əks etdirdiyi üçün dəyər daşıyırsa, bu qədər qısa tarixə malik mərkəzləşdirilməmiş rəqəmsal bir valyutanın yaratdığı dəyəri ölçmək xeyli çətindir.
Bu sərt hərəkətlər investorları əsəbiləşdirə bilər, amma eyni zamanda əsas sualı da gündəmə gətirir: Bitcoin ümumiyyətlə niyə dəyərlidir?
Valyuta kimi Bitcoin və valyutalar niyə dəyər daşıyır
Valyuta ona görə dəyərlidir ki, insanlar onun dəyərli olduğuna inanır, cəmiyyətlər və ya qurumlar isə onu mübadilə vasitəsi kimi qəbul edib.
Hər dolların fiziki qızıl ehtiyatı ilə təmin olunmasını tələb edən qızıl standartının süqutundan sonra fiat valyutalar geniş yayıldı. ABŞ dolları kimi fiat pulların arxasında heç bir əmtəə dayanmır; onlar dəyərlərini daha böyük bir sistemin və ya cəmiyyətin onları qəbul etməsindən alır.
Məsələn, 20 dollarla mağazaya gedib 20 dollarlıq mal, vaxt və əmək ala bilərsiniz. Ancaq ödədiyiniz kağız parçasının öz-özlüyündə heç bir dəyəri yoxdur.
Satoshi Nakamoto təxəllüsü ilə tanınan şəxs və ya qrup tərəfindən yaradılıb yayımlanan Bitcoin, ABŞ dolları və Yapon yeni kimi mövcud valyutalarla bir sıra dəyər saxlama xüsusiyyətini bölüşür:
Məhdud tədarük: Bitcoin-in maksimum tədarükü 21 milyon coin-dir. Heç vaxt 21 milyondan çox Bitcoin mövcud olmayacaq. Bir çox analitik məhz bu məhdud tədarükün, yəni nadirliyin, Bitcoin-in dəyərində həlledici amil olduğunu düşünür.
Kopyalanmır: Bitcoin blokçeyn reyestrinə əsaslandığı üçün heç kim onun saxtasını hazırlaya bilməz. Blokçeyn əməliyyatları qeydə alır və sistemin Satoshi Nakamoto-nun ilkin qaydalarına uyğun işləməyə davam etməsinə zəmanət verir.
Daşına bilən: Bitcoin son dərəcə asan daşınan valyutadır. Onu bir birja hesabından və ya rəqəmsal cüzdandan digərinə köçürmək çox rahatdır.
Ötürülə bilən: Bitcoin-i başqa istifadəçiyə və ya satıcıya göndərmək olduqca sadədir. Kiməsə Bitcoin göndərmək üçün yalnız onun açıq açarını, yəni cüzdan ünvanını bilmək kifayətdir.
Bütün bu elementlər Bitcoin-i bir pul forması edir, lakin nə qiymətinin eksponensial artımını, nə də sərvət saxlama vasitəsi kimi özünəməxsus cazibəsini izah edir. Axı nağd pul yığmaq möhkəm investisiya planı sayılmır – dollarınız adətən investisiya alətində, nağd yığımdakından xeyli sürətlə dəyər qazanır. Bitcoin-in dəyəri kriptovalyutalar arasında bənzərsizdir. Kimsə eyni xüsusiyyətlərin hamısına malik başqa bir rəqəmsal aktiv yarada bilər, amma o, heç vaxt dəyərli olmaya bilər; əslində bir çoxları cəhd edib və uğursuz olub.
Bitcoin niyə dəyər daşıyır?
Carnegie Mellon Universitetinin Tepper Biznes Məktəbinin maliyyə üzrə dosenti Bryan Routledge-ə görə, qısaca desək, Bitcoin "insanlar buna inandığı üçün" dəyərlidir. "Əgər bu sizə bir az qeyri-sabit və dəlisov görünürsə, ona görədir ki, doğrudan da elədir."
İnsanlar Bitcoin-in bir gün bugünkündən daha bahalı olacağına inanır; bu inanc ona olan tələbi artırır və dəyəri, qızılda olduğu kimi, yüksəlməyə davam edir.
"Cryptocurrency Investing for Dummies" kitabının müəllifi Kiana Danial deyir: "Qızıl sadəcə torpaqdır; insanlar qərara gəlib ki, yaxşı, bu bir az parıldayan torpaq bizim üçün dəyərlidir. İnsanların qızıla və sizin 100 dollarınıza verdiyi dəyər budur. 100 dollarlıq əskinasın öz daxili dəyəri yoxdur. O dəyəri ona biz veririk."
Qızılda olduğu kimi mağazaya girib Bitcoin alıb-sata bilməzsiniz (adətən), amma alıb saxlaya bilərsiniz. Bununla belə, qızılın Bitcoin-də hələ olmayan bir üstünlüyü var: o, xeyli uzun müddətdir mövcuddur, ona görə də uzunmüddətli dəyəri dəfələrlə sübut olunub.
Routledge soruşur: "Əslində bilmək istədiyiniz budur – bir ildən sonra Bitcoin-iniz yenə Bitcoin kimi tanınacaqmı?" Onun fikrincə, cavab blokçeyn texnologiyasının gələcəyindən və onun geniş qəbul qazanmağa davam edəcəyinə olan inamdan asılıdır.
İnvestorlar nə bilməlidir?
Bitcoin-in qiyməti kəskin dəyişir və onun dəyər qazanmağa davam edəcəyini, yoxsa unudulacağını proqnozlaşdırmaq çətindir; buna görə ümumi aktivlərinizin yalnız kiçik bir hissəsini Bitcoin-ə ayırmaq ağıllı olar. Ekspertlərə görə, kriptovalyuta investisiyaları hər hansı digər spekulyativ investisiya kimi portfelinizin 5%-dən azını təşkil etməlidir. Həmçinin, təcili yardım fondu yaratmaq və ya pensiyaya hazırlaşmaq kimi digər maliyyə hədəflərinizdən kəsərək Bitcoin-ə pul qoymayın.
Bununla yanaşı, Bitcoin minlərlə alternativ kriptovalyuta arasında sadəcə ən tanınmışıdır. Digər kriptovalyutalarda investorlar üçün tamamilə fərqli qiymətləndirmə meyarları var.
Bitcoin-in dəyəri və digər kriptovalyutalar
Əgər Bitcoin rəqəmsal qızıldırsa, bazar kapitalizasiyasına görə ikinci ən böyük kriptovalyuta olan Ethereum daha çox neftə bənzəyir. Və neft kimi onun da dəyəri real dünyadakı tətbiqlərinə bağlıdır – həmin tətbiqlər hələ kütləviləşməsə də.
Neft öz-özlüyündə dəyərlidir, amma əmtəə bazarında neft fyuçerslərinə və ya neft şirkətlərini və enerji texnologiyalarını təmsil edən səhmlərə də investisiya edə bilərsiniz. Buna bənzər şəkildə, kripto investorları öz valyutası ether adlanan Ethereum-a investisiya etməyi seçə bilər.
Ethereum blokçeyni NFT-lərlə rəqəmsal sənət satışından tutmuş mərkəzləşdirilməmiş peer-to-peer maliyyələşməyə qədər geniş spektrdə kripto innovasiyası və artımı üçün zəmin yaradır. Routledge-ə görə, şəbəkənin valyutası olan ether-in daxili dəyəri var: həmin şəbəkəyə çıxış.
Ethereum-un istifadə ssenarisi Bitcoin-dən daha aydın ola bilər, amma bu, onun dəyərini qoruyacağına və ya artıracağına zəmanət vermir. Hər biri ödənilməmiş bir ehtiyaca və ya imkana cavab verdiyini iddia edən minlərlə alternativ kriptovalyuta varkən, ekspertlər iki böyük kriptoya – Bitcoin və Ethereum-a – sadiq qalmağı tövsiyə edir. Bununla belə, bütün kripto aktivlər tənzimlənməyib və spekulyativdir; investisiyanızın gələcəkdə necə artacağına dair dəqiq proqnoz vermək üçün kifayət qədər əsas yoxdur.