Kağız pulun ixtirası
Min illər əvvəl insanlar ehtiyac duyduqları şeyləri əldə etmək üçün mal mübadiləsi edirdilər. Ət almaq istəyən adam, ətini başqa bir şeylə dəyişmək istəyən şəxsə öz malının bir hissəsini verməli idi. Bu bir neçə min il ərzində mal-qara və taxıl demək olar ki, hər şeylə dəyişdirildi. Beləliklə, onlar tədricən pul kimi işlədilməyə başladı.
Bu yolla insanlar taxıl və ya heyvan verməklə bazarda olan hər şeyi ala bilirdilər. Mübadilə iki adam arasında birbaşa aparılan alış-veriş idi. Elə uşaqların oyuncaqlarını dəyişdirməsi kimi.
Zaman keçdikcə mübadilədə bəzi problemlər yaranmağa başladı. Məsələn, bir dostun oyuncaq maşınının əvəzinə sənə öz Lego dəstini verəcəyinə söz verdi, amma vermədi. Qədim dövrlərdə belə problemləri həll etmək üçün adətən müdrik bir adama, yəni vasitəçiyə müraciət edilirdi. Bu müdrik adam – tutaq ki, müəlliməniz – sözündən qaçan dostunuzun verdiyi sözü tutmasını təmin edir. Min illər ərzində qədim cəmiyyətlərin belə məsələlərdə müraciət etdiyi bu müdrik insanlar (bizim nümunəmizdə müəllim) bu gün bank adlandırdığımız qurumlara çevrildi.
Banklar "kağız pul" anlayışını inkişaf etdirdi. Artıq insanların mal və ya xidmətlə dəyişmək üçün kağız puldan başqa heç nəyə sahib olmasına ehtiyac yox idi. Kağız pulla istədikləri hər şeyi ala bilirdilər. Bu pulu bəzən işləyərək, bəzən oyuncaq kimi əşyalar hazırlayıb sataraq, bəzən də borc alaraq qazanırdılar. Beləcə kağız əsl malların yerini tutdu və onları təmsil etməyə başladı. Bir kağız pula bir az diqqətlə baxsan, üzərində indicə danışdığımız müdrik insanların imzalarını görə bilərsən.
Anan və ya atan sənə yeni oyuncaq söz verəndə onlara necə inanırsansa, bütün pul sistemi də "etibar" üzərində qurulub. İnsanlar bir-birinə inanmasa, pul sadəcə bir kağız parçasıdır. Bəs razılaşmanı təmin edən o müdrik vasitəçilər necə oldu? Onlar bu gün insanların bir-birinə verdiyi ödəniş vədlərini yerinə yetirən banklardır.
Kağız pulun rəqəmsallaşması
Mübadilədə canlı heyvanların və taxılın yerini tutan kağız pul, əslində rəqəmsallaşmaya atılan ilk addım idi. Bu gün YouTube-da izlədiyin videolar əvvəllər kasetlərdə saxlanılırdı. Kaset içərisində maqnit lentləri olan fiziki bir qurğu idi. Video məhz orada idi. İndi isə bütün proses rəqəmsallaşıb: yazının harada saxlandığını bilmədən videonu izləyə bilirsən. Eyni şey pul üçün də keçərlidir. Ailənin pulu, valideynlərin onu heç görmədən bank hesabında təhlükəsiz şəkildə dayanır. Nəsə almaq üçün bütün pullarını ciblərində gəzdirməyə ehtiyac qalmır.
Banklar kağız pulu rəqəmsallaşdırdı və onu internet üzərindən idarə etmək imkanı yaratdı. Cizgi filmlərini internetdən izlədiyin kimi, pulunu da internetdən idarə edə bilirsən. Pul fiziki olaraq yoxdur və pulu bir kompüterdən digərinə köçürmək köhnə üsullardan qat-qat asandır.
Bitcoin
Ananla atanın tətilə çıxmazdan əvvəl nə etdiyini xatırlayırsan? Siz yox ikən ev təhlükəsiz olsun deyə bütün qapıları bərk-bərk bağladılar. Kompüterlərdə təhlükəsizliyi biz də oxşar şəkildə təmin edirik: qıfıl kimi işləyən parollardan istifadə edirik. Kompüterlərlə çox möhkəm qıfıllara bənzəyən mürəkkəb şifrələmə açarları yarada bilirik. Ev açarlarımıza bənzəyən bu şifrələmə açarlarını pis niyyətli biri ələ keçirsə, pulumuz da onun əlinə keçmiş olur.
Şifrələmə Bitcoinin əsasında duran texnologiyanın mərkəzindədir. Güclü şifrələmə sayəsində Bitcoinlərimizin açarlarının yalnız bizdə olduğuna əmin ola bilərik.
Bitcoin proqramı açarları səndə olan hər vahidi səninlə əlaqələndirir və onu sənin edir. Bir oyuncaq alıb əvəzində Bitcoin verdiyin zaman olduğu kimi, bütün əməliyyatlar əməliyyatlar zəncirinə əlavə olunur, yüzlərlə doğrulayıcı tərəfindən yoxlanılır və Bitcoin reyestrinə yazılır. Paylanmış və mərkəzsizləşdirilmiş bu reyestr texnologiyasına "blokçeyn" deyirik. Bitcoin də bu heyrətamiz texnologiyanın bir tətbiqidir.
Bitcoin insanlar arasında etibar tələb etməyən bir texnologiyadır. Yəni Bitcoin istifadə edərkən sözündən qaçan dostunla yaşadığın problemi həll edəcək o "müdrik adama" ehtiyacın yoxdur. Bundan başqa, Bitcoin reyestri dünyanın hər yerinə səpələnmiş, "mədənçi" adlandırılan istifadəçilərin əlindədir. Hər mədənçidə digərləri ilə tam eyni reyestr var. Beləliklə, pis niyyətli adamlar bir reyestrdəki qeydləri dəyişməyə çalışsalar belə, digər reyestrlərə çata bilmirlər. Bu sayədə qeydləri həmişə arxayınlıqla yoxlamaq mümkündür.
Bitcoinlə əməliyyat aparmaq üçün sənə lazımdır:
-
Bitcoin pulqabı: Bitcoinlərini təhlükəsiz saxlaya biləcəyin çoxlu pulqabı həlli var. Bitcoin açarlarını kağız üzərində, mobil telefonunda və ya kompüterində təhlükəsiz saxlaya bilərsən.
-
Bitcoin: mübadilə edə bilmək üçün Bitcoinin olmalıdır.
-
Sənə ödəniş edəcək alıcı: nədən istifadə etməyindən asılı olmayaraq, iqtisadiyyatın bu hissəsi heç vaxt dəyişmir, səndən nəsə almaq istəyən birinə ehtiyacın var.
-
Bitcoin müqabilində nəsə satacaq satıcı: Bitcoinlərinlə nəsə almaq istəyirsənsə, Bitcoin qəbul edən satıcı da lazımdır.
-
İnternet bağlantısı: əməliyyatını dünyaya səpələnmiş mədənçilərə çatdırmalısan.
Bitcoinlərinlə dostundan nəsə almaq istəsən, bank kimi vasitəçiyə ehtiyac olmadan birbaşa öz pulqabından dostunun pulqabına göndərə bilərsən.
Bitcoin mədənçiliyi:
Mədənçilik mərkəzə bağlı olmayan və müxtəlif nöqtələrə səpələnmiş cihazlarla istifadəçilər tərəfindən həyata keçirilir. Kifayət qədər hesablama gücü olan hər kəs Bitcoin mədənçisi ola bilər. Mədənçilik hamıya açıqdır və dünyada çoxlu sayda mədənçi var.
Şəbəkənin hamıya açıq olması əməliyyatların şəffaflığını və etibarlılığını təmin edir. Bitcoin şəbəkəsi və texnologiyası heç bir quruma məxsus deyil. Mədənçilər mürəkkəb riyazi məsələni həll etmək üçün bir-biri ilə yarışır. İstifadəçilərin bir-birinə etdiyi köçürmələrin məlumatı Bitcoin şəbəkəsi vasitəsilə mədənçilərə ötürülür. Mədənçilər bu əməliyyat yığınlarını birləşdirərək blok yaradır. Sonra bütün mədənçilər bu blokun doğruluğunu yoxlamaq üçün işləyir. Məsələni ilk həll edən mədənçi blokçeynə yeni bir halqa əlavə edir və yaradılan Bitcoinləri mükafat kimi almaq hüququ qazanır.
Necə Bitcoin sahibi ola bilərəm?
Bitcoin sahibi olmağın bir neçə yolu var. İlk ağla gələn üsullar bunlardır:
-
Bitcoin mədənçisi olub Bitcoin istehsal edə bilərsən: bu üsul müəyyən qədər pul qoyaraq kifayət qədər hesablama gücünə sahib olmağı tələb edir.
-
Bitcoin müqabilində nəsə sata bilərsən: öz veb saytında məhsullarını Bitcoin qarşılığında satıb Bitcoin qazana bilərsən.
-
Maaşını Bitcoinlə ala bilərsən: böyüyüb işləməyə başladığında maaşının Bitcoinlə ödənilməsini istəyə bilərsən!