Lưu ý: Bài viết này là hướng dẫn chung nhằm giúp người dùng và nhà đầu tư DeFi tự bảo vệ mình. Đây không phải danh sách đầy đủ và cũng không phải lời khuyên tài chính. HafizeBot không chịu trách nhiệm cho các quyết định đầu tư của bạn.
Mở đầu
Tài chính phi tập trung (DeFi) là mảnh đất của những ý tưởng mới. Gần như mỗi phút lại có một dự án DeFi ra mắt, nhanh đến mức theo dõi thôi đã khó, nói gì đến chuyện tự nghiên cứu tử tế (DYOR).
Chúng ta hay nói blockchain là "không cần xin phép" – một cách nói khác của việc các chuỗi này hoàn toàn công khai. Không ai cần giấy phép để dùng blockchain, để lập trình trên đó hay để triển khai dự án chạy trên chuỗi. Giá trị này nằm sẵn trong bản chất của những đồng tiền như Bitcoin, nhưng nó cũng kéo theo mặt trái.
Ai cũng có thể tung ra một dự án gian dối hoặc đánh lừa người khác, và chẳng có gì ngăn được họ. Thật ra vẫn có cách: cả cộng đồng có thể giúp nhau nhận ra những dấu hiệu phân biệt đổi mới thật với chiêu trò ảo.
Vậy chúng ta nên đặc biệt để mắt tới điều gì?
Dự án này sinh ra để làm gì?
Câu hỏi nghe có vẻ hiển nhiên, nhất là nếu bạn mới bước vào thế giới DeFi.
Nhưng phần lớn tài sản crypto chẳng mang lại điều gì mới. Tất nhiên vẫn có những đổi mới cực kỳ thú vị – đó là lý do tất cả chúng ta ở đây! Vấn đề là rất nhiều dự án mới chỉ muốn ăn theo cơn sốt DeFi mà không buồn sáng tạo bất cứ thứ gì.
Hãy tự hỏi: Dự án này có đang cố mang lại thứ gì mới không? Họ có thực sự muốn đóng góp cho nền kinh tế số không? Dự án khác gì so với đối thủ? Giá trị gia tăng độc đáo ở đây là gì?
Đó là những câu hỏi rất đơn giản, thuần túy dựa vào lẽ thường. Nhưng chỉ cần hỏi chúng, bạn đã loại được phần lớn các dự án scam.
Hoạt động phát triển
Yếu tố tiếp theo đáng xem xét là hoạt động của đội ngũ lập trình. DeFi gắn rất chặt với tinh thần mã nguồn mở.
Nếu bạn biết chút ít về code, bạn hoàn toàn có thể tự đọc mã nguồn. Điểm hay của mã nguồn mở là chỉ cần dự án đủ được quan tâm, kiểu gì cũng có người soi kỹ đoạn code đó. Nhờ vậy, nếu dự án có ý đồ xấu, sớm muộn nó cũng bị phơi bày.
Bên cạnh đó, hãy xem tần suất hoạt động của các dev. Họ có liên tục đẩy code mới không? Chỉ số này có thể bị làm giả, nhưng nó vẫn là thước đo tốt để đoán xem đội ngũ đang làm thật hay chỉ muốn kiếm tiền nhanh.
Kiểm toán smart contract
Audit là một trong những chủ đề được bàn nhiều nhất khi nói về smart contract và DeFi. Mục đích của audit là chứng minh đoạn code an toàn. Trên thực tế, dù kiểm toán là phần cốt lõi của việc phát triển smart contract, phần lớn dev vẫn công bố code mà không qua bất kỳ khâu kiểm tra nào. Điều đó khiến rủi ro khi dùng những hợp đồng như vậy tăng lên rất nhiều.
Cũng cần nói rõ: audit rất tốn tiền. Dự án nghiêm túc thường đủ sức chi trả, còn dự án lừa đảo thì tránh né.
Vậy dự án đã qua audit là dùng an toàn tuyệt đối? Không. Audit là cần thiết, nhưng không có bản audit nào đồng nghĩa với an toàn hoàn toàn. Bạn luôn phải ý thức được rủi ro khi bỏ tiền vào một smart contract.
Đội ngũ sáng lập có ẩn danh không?
Thế giới crypto gắn liền với quyền được giấu danh tính (hoặc dùng bút danh) mà Internet mang lại. Rốt cuộc, có lẽ chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết Satoshi Nakamoto – người (hoặc nhóm người) tạo ra đồng tiền mã hóa đầu tiên – là ai.
Nhưng một đội ngũ với nhà sáng lập ẩn danh đi kèm rủi ro phụ mà bạn cần cân nhắc. Nếu hóa ra họ là kẻ lừa đảo, khả năng truy cứu trách nhiệm gần như bằng không. Các công cụ phân tích on-chain ngày càng tinh vi, nhưng danh tiếng gắn với danh tính thật ngoài đời của nhà sáng lập vẫn tạo ra khác biệt lớn.
Cũng phải nói thêm rằng không phải dự án nào do đội ngũ ẩn danh vận hành cũng là scam. Có rất nhiều dự án tử tế mà đội ngũ giấu mặt. Tuy nhiên, khi đánh giá một dự án, bạn cần tính đến hệ quả của việc đó.
Tóm lại: dự án có nhà sáng lập ẩn danh là xấu? Không. Việc truy cứu trách nhiệm khi họ làm điều mờ ám có khó hơn không? Có.
Token được phân bổ ra sao?
Một vấn đề quan trọng khi tìm hiểu dự án DeFi là kinh tế token. Một trong những cách kiếm tiền của kẻ lừa đảo là ôm lượng token khổng lồ, thổi giá lên rồi đột ngột xả hết.
Chẳng hạn, chuyện gì xảy ra nếu 40 – 50 – 60% nguồn cung lưu hành bị bán ra thị trường? Giá token rơi thẳng đứng và gần như mất sạch giá trị. Không phải ai cũng coi việc đội ngũ sáng lập nắm tỷ trọng lớn là tín hiệu nguy hiểm, nhưng nó thực sự có thể trở thành vấn đề.
Ngoài tỷ lệ phân bổ, bạn còn phải xem token đến tay nhà đầu tư bằng cách nào. Phân phối qua một đợt pre-sale riêng tư, nơi người trong cuộc mua với giá hời rồi lên mạng xã hội tung hô dự án? Có tổ chức ICO không? Có làm IEO – hình thức mà sàn giao dịch đem uy tín của mình ra bảo chứng – không? Hay token được phát qua airdrop, thứ gần như chắc chắn tạo áp lực bán khổng lồ?
Các mô hình phân phối token khác nhau ở những chi tiết nhỏ nhưng đáng lưu tâm. Nhiều khi bản thân việc khó tìm được thông tin này đã là dấu hiệu cảnh báo. Nếu muốn hiểu trọn vẹn một dự án, đây là dữ liệu không thể thiếu.
Khả năng dự án ôm tiền bỏ chạy cao đến mức nào?
Yield farming (hay liquidity mining) là cách mới để "đào" token DeFi. Rất nhiều dự án mới chọn hình thức phân phối này vì nó tạo ra những chỉ số phân bổ có lợi cho dự án. Ý tưởng cơ bản là người dùng khóa tiền vào smart contract và đổi lại nhận một phần token mới phát hành.
Chắc bạn cũng đoán được chuyện gì sẽ tới. Một số dự án ôm thẳng số tiền trong pool thanh khoản. Số khác dùng thủ đoạn tinh vi hơn, hoặc pre-mine một lượng cực lớn.
Ngoài ra, altcoin mới thường được niêm yết đầu tiên trên các nhà tạo lập thị trường tự động (AMM) như Uniswap hay Sushiswap. Nếu đội ngũ dự án cung cấp phần lớn thanh khoản cho cặp giao dịch trên AMM, họ cũng có thể rút sạch thanh khoản đó rồi xả token ra thị trường. Kết quả thường là giá token về 0. Chẳng còn thị trường nào để bán nữa, và người ta gọi cú đó là rug pull.
Lời kết
Scam trong DeFi nhan nhản, dù bạn định lăn lộn ở miền viễn tây yield farming hay chỉ dùng các giao thức phi tập trung để giao dịch. Hy vọng những thông tin chung trong bài sẽ giúp bạn nhận diện được kẻ xấu và những dự án không đáng tin.